Eenzaamheid (Michael Harris)
Michael Harris is een Canadese journalist. Zonder dat feit te kennen begon ik aan het boek, Solitude. Toch kwam ik er al snel achter of kreeg ik het gevoel dat de prachtige titel van het boek, nauwelijks de lading dekte. Eén van de hoofdstukken in het begin behandelt wel de voordelen van alleen zijn en afzondering vinden van de massa, waar dan vooral creativiteit het voordeel van krijgt. De beste ideeën namelijk, worden in aller eenzaamheid ontdekt en niet in een groepsproces. Het begrip brainstorming ben ik niet tegengekomen, mediteren ook niet, op een plek in het begin refereert de schrijver even aan Boeddha, maar niet aan de trend dat zoveel mensen rust proberen te zoeken in de dagelijkse hectiek d.m.v. mindfulness of mediteren.
Waarom schrijft hij dan zo'n boek, dat veel meer gaat over hoe men overleeft in een "connected world?" Dat lijkt veel meer het doel. De journalist heeft eerder een boek geschreven over dit thema, the End of Absence: Reclaiming What We've Lost
in a World of Constant Connection. En de vraag die hier dan ook weer speelt is hoe straks, wanneer miljoenen apparaten ook nog een aangesloten worden (IoT) men ooit nog echt los komt. Zo behandelt hij in het boek de rol van routeplanners en hoe deze onze autonomie verstoren en ons gevoel van ruimte in de war schoppen. Of hoe ons lezen door de technologie verandert. De natuur geeft ons rust, en er schijnt zo
iets te zijn als een nature deficit disorder. En in het laatste hoofdstuk –
geïnspireerd door een schrijver wiens boek hij gelezen heeft "Walden," van Henry
David Thoreau verblijft hij een week in een hut in de Canadese bossen. Afvinken die actie, zo lijkt het.
Twee boekreferenties hebben hem (dus) duidelijk geïnspireerd. Een week terugtrekken in een hut in de bossen komt van een idee van Thoreau, en een andere boek dat veel indruk op hem gemaakt heeft kent dezelfde titel, "Solitude: A Return to the Self" van Anthony Storr. In een passage haalt hij Storr aan die de bevinding brengt dat ook muziek niet meer uit ons leven is weg te denken. Zelfs in de lift klinkt er tegenwoordig muziek. Waar is de stilte nog?
Ook al blijkt de auteur geen autoriteit op het gebied van eenzaamheid, toch zijn juist de referenties in het boek opmerkelijk en de moeite waard. Ik heb hierbij een korte bloemlezing gemaakt.
- Social Brain, Distributed Mind (een boek van Robin Dunbar, Amazon), bekend van de social brain hypothesis, dat de omvang van het menselijke brein groeide met de omvang van onze relaties: om meer relaties te hebben zijn grotere hersenen nodig.
- Hooked on Facebook (Roselyn Lee-Won, Leo Herzog, Park Sung Gwan). Een stelling dat ongecontroleerd facebook gebruik leidt tot slechtere schoolprestaties, fysieke en psychologische gezondheid.
- On human nature (boek van E.O. Wilson, Amazon). brengt het begrip Eusocial dat eigen is aan mensen: het opofferen van persoonlijke interesse ten gunste van de groep.
- The call of solitude. Alone time in a world of attachment. (boek van Esther Buchholz, Amazon). De stelling dat vooral kinderen alleen moeten zijn om zelf te kunnen leren en zich te kunnen ontwikkelen, zonder leren ze geen autonomie.
- Walden. (Boek van eerder genoemde Henry David Thoreau, Amazon)
- Bowling alone (Robert Putnam, Amazon). In dit boek legt de schrijver uit dat onze cultuur steeds minder organisaties betreft waar mensen bij aangesloten zijn. We are bowling alone en we bouwen daardoor volgens de auteur minder sociaal kapitaal op.
- Een artikel van Christopher R. Long and James R. Averill, getiteld Solitude: An Exploration of Benefits of Being Alone. Dit verhaal gaat over het feit dat alleen-zijn weinig onderzocht is door psychologen omdat solitude in tegenstelling tot alleen-zijn (de vertaling van solitude is hierbij nogal belangrijk) een positieve staat is.
- Prisons we choose to live inside (een boek van Doris Lessing, Amazon). Lessing's thesis is that modern humans are prone to acting out our atavistic hard-wired primitive barbarism in the form of all sorts of mass hysteria and herd behaviours, from war and racist lynchings to soccer fan and Antifa riots and all the kinds of hateful stuff we're seeing in our society today often in the name of the greater good.
- Een bekende test van Solomon Asch, die bewijst dat mensen binnen groepen irrationele beslissingen kunnen nemen, puur omdat ze anderen volgen (en in de test opzettelijk liegen om te zien wat het effect is: men geloof het tegen beter weten in).
- The wisdom of the crowds. Why the Many Are Smarter Than the Few and How Collective Wisdom Shapes Business, Economies, Societies and Nations (boek van James Surowiecki). About the aggregation of information in groups, resulting in decisions that, he argues, are often better than could have been made by any single member of the group. "Under the right circumstances, groups are remarkably intelligent, and are often smarter than the smartest people in them." To support this almost counter-intuitive proposition, Surowiecki explores problems involving cognition (we're all trying to identify a correct answer), coordination (we need to synchronize our individual activities with others) and cooperation (we have to act together despite our self-interest). His rubric, then, covers a range of problems, including driving in traffic, competing on TV game shows, maximizing stock market performance, voting for political candidates, navigating busy sidewalks, tracking SARS and designing Internet search engines like Google. If four basic conditions are met, a crowd's "collective intelligence" will produce better outcomes than a small group of experts, Surowiecki says, even if members of the crowd don't know all the facts or choose, individually, to act irrationally. "Wise crowds" need (1) diversity of opinion; (2) independence of members from one another; (3) decentralization; and (4) a good method for aggregating opinions. ... He offers a great introduction to applied behavioral economics and game theory.
- Last child in the woods (een boek van Richard Louv, Amazon). Het belang van natuur voor de ontwikkeling van een kind.
- Much Depends on Dinner: The Extraordinary History and Mythology, Allure and Obsessions, Perils and Taboos of an Ordinary Meal. (Een boek van Margaret Visser, Amazon) ... Rice is not just rice, it’s the story of political organization. Corn is not just corn; it’s the rise of industrial food.
- Als laatste, Pride and Prejudice, Jane Austen. Het verhaal van Elizabeth Bennet die solitair op pad gaat door de natuur wanneer ze zich door de maatschappij in de hoek gedreven voelt.
-- update 6 november 2022. De vertaling van haar boek in het Spaans zorgt ervoor dat Marjan Bouwmeester (pseudoniem voor Marjan Slob) aandacht krijgt.
“De angst voor eenzaamheid kan gepolitiseerd en gemanipuleerd worden”
De Nederlandse filosoof onderzoekt een van de gevoelens die ons het meest achtervolgen. We raken ons allemaal wel eens aan. beter voorbereid zijn Marjan Bouwmeester is niet de eerste filosoof die geïnteresseerd is in eenzaamheid. Door de eeuwen heen zijn er veel geweest en in The Empty Sky (Siruela) citeert de Nederlandse denker (Giessenburg, 58 jaar oud) er verschillende, waaronder Blaise Pascal en Simone de Beauvoir, die de titel inspireerden van dit boek gewijd aan een kwestie die is ook in toenemende mate een punt van zorg voor samenlevingen en regeringen. Voor Bouwmeester veranderde opsluiting zijn manier om eenzaamheid te begrijpen niet, maar het stelde haar in staat om zich te verdiepen in het verschil tussen alleen zijn, het Engelse Solitude, en Loneliness. ...
-- 9 januari 2026. Interview: Eenzaamheid is volgens filosofe Anja Machielse heel gewoon. [eerder schreef ze een boek over Afvallers en Afhakers.]
Anja Machielse: ‘Eenzaamheid hoort bij gewone mensen, ze mankeren niets’.Bron Foto Ton Toemen
Na dertig jaar onderzoek weet filosofe Anja Machielse dat langdurige eenzaamheid veel pijn doet. ‘Die pijn wil je kwijt. Daarin schuilt een grote kracht.’
Best gek zijn ze, zegt Anja Machielse over de tv‑reclames waarmee grootgrutters het jaar hebben uitgeluid. “Dan zie je gezellige gezinnen bij wie het op het laatste moment toch nog goed komt en iedereen vrolijk aan tafel zit. Maar heel veel mensen hébben zulke betekenisvolle relaties helemaal niet. En als je die niet hebt, lijkt dat wel af te stralen op je karakter.”
Als commercials al over eenzaamheid vertellen, dan is die van voorbijgaande aard. Machielse bestrijdt dat, eenzaamheid kan hardnekkig zijn.
Aan de hand van de levensverhalen van een dozijn eenzame Nederlanders schetst de Bredase emeritus hoogleraar humanistiek en sociale weerbaarheid de vele gezichten van eenzaamheid. “We willen allemaal op een of andere manier verbonden zijn met anderen; dat zit in onze aard. Maar die behoefte is grillig. De een bloeit op met mensen om zich heen, de ander koestert de stilte en doet het liefst alles alleen.”
Is eenzaamheid veranderd in de dertig jaar dat u ermee bezig bent?
“Ja, of misschien ben ik zelf anders gaan kijken. Toen ik begon, overheerste het idee dat sociaal-economische gezondheidsverschillen individuele keuzes waren. Ben je te dik? Laat die kroketten staan. Rook je? Stop dan. De overheid had je toch voorgelicht? Wie ongezond was, had dat aan zichzelf te danken. Met eenzaamheid was het net zo: zit je in een sociaal isolement? Kom eruit!
“Inmiddels weten we dat maatschappelijke factoren zwaar meewegen. Veel mensen ervaren eenzaamheid die voortkomt uit het gevoel niet meer in de snel veranderende samenleving te passen. Door een gebrek aan zingeving raken ze existentieel eenzaam: ze voelen zich niet meer verbonden met het grotere geheel.” 
Is er nu meer eenzaamheid dan eind vorige eeuw?
“De cijfers blijven redelijk constant, wat de overheid ook doet. Iemand die het ene jaar eenzaam is, verdwijnt het volgende jaar uit de statistiek; zijn plek wordt ingenomen door iemand anders.”
Waarom zou de overheid zich er dan om bekommeren?
“Misschien zou de eenzaamheid zonder die overheidsaandacht wel toenemen. Zeker is dat langdurige eenzaamheid diepe sporen trekt. Ze leidt tot grote fysieke en mentale gezondheidsproblemen.”
Volgens het cliché veroorzaakt onze geïndividualiseerde samenleving eenzaamheid, en beschermen collectivistische culturen daar juist tegen. De cijfers laten iets anders zien. Hoe kan dat?
“Dat heeft met verwachtingen te maken. In collectivistische culturen verwacht je veel van je directe omgeving: je bent ingebed in relaties. In onze individualistische samenleving verwachten we veel minder aandacht van anderen. Daardoor voelen we ons niet per se minder eenzaam.”
In haar boek De kracht van eenzaamheid pleit Machielse voor het doorbreken van het taboe op praten over eenzaamheid. Juist daarin schuilt een uitweg. “Eenzaamheid hoort bij gewone mensen, ze mankeren niets. De meesten vinden een manier om ermee om te gaan en weer door te gaan met hun leven, maar bij sommigen lukt dat niet op eigen kracht. Het taboe belemmert dan dat ze hulp zoeken.”
Kort na corona merkte u dat dat taboe was geslecht, praten over eenzaamheid was acceptabeler geworden. Hoe is dat nu?
“Voor jongeren blijft het taboe groot. Je bent al snel een loser als je geen uitgebreide vriendengroep hebt. Tijdens corona werd het bespreekbaar omdat er een externe oorzaak was – een virus, isolatiemaatregelen. Even lag het niet aan jou. Maar na het heropenen van de maatschappij zitten we weer in het oude normaal: het is opnieuw moeilijk om erover te praten.”
Wat kan uw vak, de filosofie, daarin betekenen?
“Filosofie helpt om eenzaamheid te normaliseren. Het is een discipline die niet meedoet aan het pathologiseren. Filosofen beschouwen eenzaamheid als iets gewoons, een onderdeel van het leven. Daardoor word je als eenzame niet weggezet als zielig of incompetent.
“De filosofie sluit aan bij het idee dat we individuen zijn die autonoom en authentiek willen zijn, maar ze laat óók zien dat we altijd met en door anderen bestaan. Het is een illusie dat wij volledig autonome individuen zijn.
“Franse existentialisten, zoals Jean‑Paul Sartre, benadrukken dat je niet moet opgaan in de massa, maar dat je anderen wél nodig hebt om over jezelf na te denken en jezelf te worden.”
U benadrukt de normaliteit van eenzaamheid. Toch komt de groep waarin dat normaal is, in uw boek niet voor; 70 procent van de Turkse Nederlanders is volgens het RIVM eenzaam. Waarom schrijft u wel over Frans en Ria en niet over Mehmet en Elif?
„Ik wilde het gewone van eenzaamheid belichten. Dat heb ik bewust gedaan, al weet ik niet of het de juiste keuze was. Ik wilde voorkomen dat lezers zouden denken: dat snap ik wel, ze spreken de taal niet goed, komen uit een andere cultuur.
“En: eenzaamheid bij mensen met een migratieachtergrond kent veel meer factoren. Ik durf niet te zeggen dat ik hún vorm van eenzaamheid goed begrijp.”
De verhalen die u vertelt zijn soms schrijnend: wanbegrip, verlorenheid, verdriet. Toch heet uw boek ‘De kracht van eenzaamheid’. Waar zit die kracht?
“Diepe eenzaamheid doet pijn, die je kwijt wilt. Maar juist in die pijn zit vaak de kracht om ervan los te komen. Je kunt jezelf verdoven met drank of de leegte wegdrukken door eindeloos te gamen, maar dat helpt niemand. Het is niet productief.”
... ” (bron: https://www.trouw.nl/religie-filosofie/eenzaamheid-is-volgens-filosofe-anja-machielse-heel-gewoon~bc72256d/)
Reacties