Leven in verbeelding (Aleid Truijens)
Door Wim Berkelaar* kwam ik erachter dat een toch wel belangrijke biografie me was ontglipt.
Waarom belangrijk?
Zelf was ik geen echte fan van Haasse. Ik heb wel wat boeken gelezen waaronder op het laatst, het tuinhuis. Dat had mijn moeder en heb ik nu. Maar echt kon me haar werk niet boeien, wat vooral aan mezelf ligt denk ik, ik was te weinig "overstag" om de wereld waar mijn moeder geleefd had beter te leren begrijpen als was het maar door literatuur, wetende dat Haasse op haar achttiende al uit NEd-Indië vertrokken was.
Met deze biografie die ik dus wil lezen wil ik dat hiaat opvullen.
Hier - eerst - alsnog een bloemlezing uit de recensies en het werk van de biografe Aleid Truijens zelf.
Fragmenten .jpg)
.jpg)
Na twee jaar graven in meer dan honderd dozen met brieven agenda’s manuscripten en dagboeken wist ik veel meer van Hella Haasse maar was zij ongemerkt ook een personage voor mij geworden het eenzame kind in Indië de door jongens omringde stralende bakvis de studente die in haar dooie eentje tijdens de Tweede Wereldoorlog in een vreemd koud land haar weg moest vinden de onzekere actrice de cabaretière de jonge moeder de beginnende schrijfster de steeds succesvoller schrijfster de bejubelde en gelauwerde Grande Dame van de Nederlandse literatuur.
Waar liggen de morele grenzen van de biografie Waar staat de denkbeeldige muur waarover een nieuwsgierige gretige grasduiner in andermans leven nooit overheen mag stappen In hoeverre mag je je literaire wil doen met mensen die echt hebben bestaan Ik wil u vanmiddag meenemen aan de hand van voorbeelden in mijn zoektocht.
Zonder hier een groot nummer van te maken onthult Truijens dat Hella s vader ondertussen op Java behalve een productief thrillerauteur ook een van de oprichters was van de Indische fascistische partij de Nieuwe Indische Beweging.
Behalve de prachtige hoofdstukken over Batavia en haar Indische jaren waar we een levendige tiener leren kennen die in schoolkranten schreef boeken las en onophoudelijk over jongens schreef biedt deze biografie ook een ander beeld van Haasse.
Schrijven om niet te hoeven leven In de biografie van Hella Haasse biedt Aleid Truijens tegenwicht aan het beeld van de Grande Dame de soevereine beschaafde schrijfster die overal boven stond.
Ja Haasse schreef Indische en historische romans ze schreef over de middeleeuwen de oude Romeinen en de achttiende eeuw maar ze schreef ook gotieke en postmoderne romans ze schreef over families groepen en generaties over prinses Beatrix en over andere schrijvers.
Over de jonge Wolkers in zijn vroege werk geobsedeerd door pijn en geweld schrijft Haasse ‘Het werk van Jan Wolkers is vol van angst veroorzaakt door de heimelijke begeerte om te weten hoe het is om over leven en sterven lijden en bevrediging van andere schepsels te beschik ken een uitdaging aan een onkenbare onberekenbare almacht’.
Is niet ieder leven ook het jouwe een verhaal mits goed verteld Liggen de literaire halffabricaten niet overal voor het oprapen De meeslepende boeken van Annejet van der Zijl Frank Westerman en Geert Mak waarin geen jota is verzonnen behoren evenzeer tot de literatuur als de volkomen fictieve verhalen van Peter Buwalda of Mensje van Keulen.
Telkens sta ik voor de keus welk belang geeft de doorslag Dat van de geïnterviewden dat van de literatuur dat van ‘de waarheid’ Kan ik deze verhalen ooit checken Hoe noodzakelijk zijn pijnlijke affaires en onaangename akkefietjes voor een goed begrip van een mensenleven Wanneer bedek je iets met de mantel der liefde en wanneer is dat het wegmoffelen van onwelgevalligheden Die lastige morele afwegingen maken het werk van een biograaf hoe geweldig het doorgaans ook is wel eens een beetje eenzaam.
Dan is de vraag mag een schrijver zich bestaande of overleden mensen die bekend zijn uit de geschiedenis de kunst of de actualiteit toeeigenen Mag hij zich verplaatsen in hun geest en hart en eigenmachtig invullen wat er in hen is omgegaan Mag je in een roman levens ombuigen in de door jou gewenste richting Fictionaliseren dus.
Schrijvers die ik dit verweet ik heb er heel wat mailwisselingen over gehad waren stomverbaasd ze beschikten toch over echte bronnen De schrijvers motiveerden hun beslissing met het argument dat het een levendig en leesbaar verhaal moest worden waarbij de lezer zich betrokken zou voelen ‘als bij een roman’.
Je zou zeggen waarom heffen we het niet gewoon op dat onderscheid Veel literatuur van de laatste decennia of ze het nu literaire non fictie of romans noemen is nu eenmaal geënt op de werkelijkheid en vaak autobiografisch.
Uit de biografie van Aleid Truijens van Hella Haasse 1918 2011 kunnen we afleiden dat Haasse postuum wel enig plezier zou hebben beleefd aan de vergetelheid van Mulisch want ze mocht hem niet erg.
We zullen nooit weten welke informatie verloren is gegaan – een gegeven dat zo in een Haasse roman past – maar kunnen ons wel afvragen in hoeverre het beeld van Truijens door Haasse zelf geregisseerd is.
Een sterk narratief zoals dat tegenwoordig heet een levensecht verhaal waarmee ze kunnen meeleven of zich identificeren of dat nu een verzonnen verhaal is of een verhaal gevonden in het echte leven.
En dat terwijl hij in het openbaar nooit één woord over haar werk zou zeggen alsofhet niet bestond alsof ze niet in de eerste plaats collega s waren.
Wel doet het frequente gebruik van de shredder af aan de in de marketing en op de achterflap gebruikte zin dat Truijens toegang kreeg tot Haasses ‘gehele literaire en persoonlijke archief’.
Na het lezen van deze mooi geschreven biografie krijg je zin weer een roman van Hella Haasse te gaan lezen.
Haasse schreef over werk van die collega s met een open onbevooroordeelde geest wat bijzonder is in het kleine jaloerse wereldje van de literatuur.
Ze schreef vijf autobiografische boeken zoals Zelfportret als legkaart maar haar teleurstelling over het gebrek aan intimiteit met Jan en de sfeer in het gezin werden nooit benoemd terwijl ze daar haar leven lang onder leed.
Het in een nachtmerrie ontaardende huwelijk van dit beroemde literaire koppel ís ook een schitterend en gruwelijk verhaal en Palmen schreef het zo op dat je wel door moet lezen.
Truijens heeft de hand kunnen leggen op talloze brieven en andere ongepubliceerde documenten die duidelijk maken dat het 64 jarige huwelijk met Jan van Lelyveld een sof was.
Truijens is hiervoor al even blind als de meeste andere critici hoewel ze Haasses essays over Dorrestein aanhaalt neemt ze het gotieke niet over als perspectief op Haasses eigen productie.
Het is onmogelijk een representatief beeld te geven van de Nederlandse literatuur vanaf 1945 zonder Oeroeg zonder Haasses historische romans zonder Heren van de thee 1992 .
Mijn boek zal ook gaan over haar echtgenoot kinderen kleinkinderen en vrienden mensen die er al helemaal niet om hebben gevraagd in een boek te figureren.
Bronnen:
- De ongrijpbare Haasse - Jesse van Amelsvoort (https://www.dereactor.org/teksten/recensie-leven-in-de-verbeelding-truijens)
- Aleid Truijens - De waarheid holt achter de fictie aan De essays van Hella S. Haasse (https://www.dbnl.org/tekst/_str010201201_01/_str010201201_01_0023.php)
- Schrijven om niet te hoeven leven Hans Renders (het parool, https://hansrendersarchive.org/wp-content/uploads/2023/11/haasse-biografie-parool-5-februari-2022.pdf)
- Aleid Truijens - Haasse OPening academisch jaar 2016/2017
- https://www.hanta.nl/hanta/wp-content/uploads/2017/12/Lezing-Aleid-Truijens-over-feit-en-fictie.pdf
Over de afbeelding, dat betreft een interview met de biografe - beschikbaar op youtube - en daar volgt nog een verslag van.**
Interview met Querido
"Een biografie in de strikte zin van het woord is het tussen natuurlijk niet meer want inmiddels hebt die natuurlijk allemaal al lang de biografie gelezen in de afgelopen periode. ... over de mens en over de schrijfster die we daardoor ook echt beter hebben leren kennen. ... sprak uitvoerig met familie hier sprak vrienden vakgenoten en die wist van die enorme hoeveelheid informatie en kennis van bijna een eeuw en schrijven die wist dat tot een indrukwekkend geheel te maken.
Het woord aan schrijfster Roos van Rijswijck.
... de vele gasten die ik mag verwelkomen waaronder natuurlijk Aleid Truijens waarmee ik in gesprek gaan over de biografie bij dat gesprek is ook Ellen van Lelyveld de dochter van Hella Haasse, pianiste even kunstzinnig als haar moeder ... en ook komen het podium op Thomas Heerma van Voss Manon Uphoff en Maaike Meijer om te praten over kwesties die naar voren komen in het werk of de biografie van hella haasse.
... nu luisteren naar aan Lisa van den Berg die voorleest uit ... Zelfportret als legkaart een boek dat ... ze [Hella Haasse] schreef over haar jeugd en haar schrijverschap."
"... bezeten te zijn van een nooit eindigende verwondering om alles zoals het reilt en zeilt van nieuwsgierigheid naar deze van de mensen naar de achtergrond van hun denken de motieven van hun daden het waarnemen is in mij een even grote drift als het verlangen om weer te geven op straat lopen in tram of trein zitten en waren huis binnengaan of een
cafetaria of bioscoop en met nooit voor flauw en de aandacht kijken naar de andere luister naar je gesprekken, hun uiterlijk en wijze van doen in mijn geheugen prenten de mensen zijn zowel gewone als merkwaardiger dat hij op het eerste gezicht schijnen altijd een nieuw eigen ik een onvervangbaar individu het middelpunt van een wereldbeeld dat ergens misschien op enkele plekken het mijne snijdt maar dat in zijn geheel voor mij
eeuwig onkenbaar zal blijven het wonder van dit miljoenenfraude gesplitst en toch een zijn van de wereld beneemt bij de adem ik ben gedwongen met scherp ingestelde zintuigen te leven met alle consequenties van dien.
wat zijn de boeken die ik geschreven heb wat zouden zij onder de gegeven omstandigheden anders kunnen zijn dan in rupsen materiaal lava en as van een
ondergrondse vulkanisch proces ik herken mezelf en mijn eigen problemen in keuze van onderwerpen en in wijze van uitwerking ik zie hoe ik in de loop van de jaren in verschillende vermommingen steeds hetzelfde verbeeld heb tot schrijven gedwongen werd door altijd dezelfde behoefte aan een bevrijding het masker het de core doet niet ter zake wat ik ook schreef het ging over mijzelf ik geloof niet dat ik anders zou kunnen ook al wilde ik dat de schrijver die meent dat hij zichzelf kan loslaten en buiten zichzelf om andere mensen andere dingen kan laten bestaan in een andere tijd en andere omgeving een andere orde is het slachtoffer van zelfbedrog onherroepelijk aan zijn schrijverschap verbonden de drang de noodzaak behulp van woorden vorm te geven aan wat er in zijn onderbewustzijn leeft. Lionel Trilling wijze in een van zijn essays op dat de romanschrijver ook wel slaagt hij erin zonder dit evenwel zelf te beseffen zijn onderbewustzijn te vermommen zich nooit of te nimmer kan verbergen integendeel dat hoe meer hij probeert zijn werk te distantiëren van de persoonlijke en subjectieve sfeer hij des te zekerder ongewild zijn diepste drijfveren en remmingen bloot geeft iedere menselijke handeling en hoeveel meer geld dit van de creativiteit is een manifestatie van het heimelijke leven in ons wij kunnen niets bedenken dat niet in onszelf is."
- Dankjewel.
Aleid ... je hebt ongeveer 8 jaar geschreven ... [vertelt over samenwerking] ... nou ook ontzettend goed leren kennen in die 8 jaar eigenlijk wel zeggen want het gaat natuurlijk het is heel enerverend en zo'n proces omdat mee te maken als ons als oudste dochter in mijn geval dan ja je kijkt zo'n boek gaat over je over jouw leven ook ja maar ook weer helemaal niet hebben want toch klinkt in een biografie over mijn moeder natuurlijk vooral haar visie op een aantal dingen door het kan niet anders en dat merk je bijvoorbeeld duidelijk aan mijn vader in de biografie neergezet is dat hebben mijn zusje en ik soms best moeilijk gevonden om nou om daar over te lezen hebben tot met leidt [...] over gehad ja en waar er staan dan de kans op de manier waarop ik over hem geschreven. [werk in uitvoering... binnenkort verder]
... (bron: https://www.youtube.com/watch?v=k836xXWrbpc)
* - https://wimberkelaar.com/2022/05/17/over-het-imago-van-schrijvers-mijn-ontdekking-van-hella-s-haasse-dankzij-aleid-truijens/
** - https://www.youtube.com/watch?v=k836xXWrbpc
Reacties