De opstand der massa (Ortega y Gasset)
Proloog
Deze gewoonte om tot de mensheid te spreken, die de meest sublieme en daarom meest verachtelijke vorm van demagogie is, werd rond 1750 overgenomen door misleide intellectuelen die hun eigen grenzen niet kenden en die, als hun beroep, mannen van het woord logos, het zonder respect of voorzorgsmaatregelen hebben gebruikt zonder te beseffen dat het woord een sacrament is van zeer delicaat bestuur.Maar wanneer men duidelijk heeft gezien wat er in het sociale fenomeen in het collectieve feit eenvoudig is en als zodanig aan de ene kant nuttig, maar aan de andere kant verschrikkelijk en beangstigend is, kan men alleen maar vasthouden aan een liberalisme van een radicaal nieuwe stijl dat minder naïef is en bedrevener in strijdlust, een liberalisme dat aan het ontkiemen is en klaar is om te bloeien aan de uiterste lijn van de horizon.
Als iemand ons vraagt wat wij in de politiek zijn of anticiperen met de onbeschaamdheid die bij de stijl van onze tijd hoort, schrijft hij ons dat toe. In plaats van te antwoorden moeten we de onbeschaamde mens vragen wat hij denkt dat de mens en de natuur en de geschiedenis zijn, wat de maatschappij en het individu, de collectiviteit, de staat, het nut, het recht zijn.
Zie bijvoorbeeld wat Stuart Mill meer dan tachtig jaar geleden schreef: ‘Afgezien van de specifieke doctrines van individuele denkers bestaat er in de wereld een sterke en groeiende neiging om de macht van de samenleving over het individu tot het uiterste uit te breiden, zowel door middel van de kracht van de mening als door wetgevende kracht.
Eerste deel.
Een andere dag zullen we er een paar zien; Maar vandaag wil ik anticiperen op het meest voor de hand liggende: het komt voort uit het feit dat ze, trouw aan een ideologie die naar mijn mening achterhaald is, alleen naar de geschiedenis kijken naar de politiek of de cultuur en zich niet realiseren dat dit allemaal slechts de oppervlakte van de geschiedenis is; die historische realiteit gaat daarvoor en dieper dan dat, een puur verlangen om een kracht te ervaren die vergelijkbaar is met de kosmische; Niet hetzelfde, dus niet natuurlijk, maar de zus van degene die de zee verstoort, het beest bevrucht, een bloem aan de boom zet, de ster laat trillen.Omdat ze niet in staat waren nieuwe wapens uit te vinden, lieten ze de bourgeoisie – die ze uit het Oosten of elders haalden – buskruit gebruiken en daarmee automatisch de strijd winnen tegen de nobele krijger tegen de ‘ridder’ die dom in ijzer was gehuld en die zich nauwelijks kon bewegen in de strijd en bij wie het niet bij hem was opgekomen dat het eeuwige geheim van de oorlog niet zozeer in de verdedigingsmiddelen bestaat als wel in die van de agressie (een geheim dat Napoleon zou herontdekken).
Alles wat volgt is een gevolg of uitvloeisel van die radicale structuur die als volgt kan worden samengevat: de wereld die in de 19e eeuw is georganiseerd, heeft, door automatisch een nieuwe mens voort te brengen, formidabele verlangens en krachtige middelen van allerlei aard geïntroduceerd om deze te bevredigen - lichamelijk economisch (gemiddelde hygiëne, gezondheid hoger dan die aller tijden), civiel en technisch (waarmee ik de enorme omvang van de gedeeltelijke kennis en praktische efficiëntie versta die de gemiddelde mens vandaag de dag heeft en die hij in het verleden altijd ontbeerde).
Bijvoorbeeld: de neiging om games en sport tot de centrale bezigheid van het leven te maken; de cultivering van zijn lichaam – hygiënisch regime en aandacht voor de schoonheid van kleding; gebrek aan romantiek in de relatie met vrouwen; heb plezier met de intellectueel, maar waardeer hem diep van binnen niet en geef opdracht aan de lakeien of handlangers om hem te slaan; de voorkeur geven aan een leven onder absoluut gezag boven een regime van discussie enz.
En er is geen twijfel dat de meest radicale verdeling die in de mensheid gemaakt kan worden, deze is in twee klassen van wezens: zij die veel van zichzelf eisen en moeilijkheden en plichten op zich stapelen, en zij die niets speciaals van zichzelf eisen, behalve dat ze op elk moment moeten zijn wat ze al zijn, zonder inspanning van perfectie op zichzelf, boeien die afdrijven.
Hoe gewoon het ook voor ons mag zijn, het feit dat de bevolking van een grote stad vandaag de dag, om vreedzaam te kunnen lopen en naar hun werk te kunnen gaan, absoluut een politie nodig heeft om de doorstroming te reguleren, mag in onze geest zijn verschrikkelijke paradox niet verliezen. Maar het is naïef voor de mensen van de ‘orde’ om te denken dat deze ‘krachten van de openbare orde’, gecreëerd voor de orde, tevreden zullen zijn met het altijd opleggen van wat ze willen.
Een dergelijk uitbundig feit dwingt ons, als we er niet de voorkeur aan geven krankzinnig te zijn, de volgende consequenties te trekken: ten eerste dat de liberale democratie, gebaseerd op technische creatie, het hoogste soort openbare leven is dat tot nu toe bekend is; ten tweede zal dat soort leven niet het best denkbare zijn, maar het leven dat wij ons het beste voorstellen zal de essentie van die principes moeten behouden; Ten derde is elke terugkeer naar levensvormen die lager zijn dan die van de 19e eeuw suïcidaal.
De fascist zal zich tegen de politieke vrijheid mobiliseren, juist omdat hij weet dat deze uiteindelijk nooit ernstig zal ontbreken, maar dat deze onherstelbaar aanwezig is in de essentie van het Europese leven en dat hij erop zal terugvallen wanneer het echt nodig is als het om ernst gaat.
Ik geloof dat de natuurkunde van Einstein nauwkeuriger is dan die van Newton, maar dat de man Einstein in staat is tot grotere nauwkeurigheid en vrijheid van geest dan de man Newton; hetzelfde als de bokskampioen vandaag de dag stoten uitdeelt van het hoogste kaliber dat ooit is gegeven.
Alle groei van concrete mogelijkheden die het leven heeft ervaren, loopt het risico zichzelf teniet te doen wanneer men wordt geconfronteerd met het meest angstaanjagende probleem dat zich heeft voorgedaan in het Europese lot en dat ik opnieuw formuleer: een type man dat niet geïnteresseerd is in de principes van de beschaving heeft het sociale leiderschap overgenomen.
Het tweede deel.
Om slechts één van de duizenden draden te noemen die in dat feit met elkaar verbonden zijn: merk op dat het gebruik van sommige volkeren die rechters van anderen worden, van het verachten en beschimpen van elkaar omdat ze verschillend zijn, om de machtige naties van vandaag te laten geloven dat de stijl of het ‘karakter’ van een lager volk absurd is omdat het oorlogszuchtig of economisch zwak is, verschijnselen zijn die, als ik me niet vergis, tot de afgelopen vijftig jaar nooit hadden plaatsgevonden.Er bestaat bijvoorbeeld geen twijfel over dat de hedendaagse Engelsman, afgesloten door het besef van zijn politieke macht, niet erg in staat is om te zien wat er schuilt van de meest subtiele en hooggeboren, verfijnde cultuur in die bezigheid – wat hem een voorbeeldige werkloosheid lijkt – van het ‘zonnebaden’, waaraan de traditionele Spanjaard zich gewoonlijk gewetensvol wijdt.
Wat mij het meest heeft verrast is de vastberaden wil om de dingen die in de publieke opinie in die landen bestaan niet goed te begrijpen; en wat ik het meest heb gemist met betrekking tot Spanje is een gebaar van genereuze genade dat naar mijn mening het meest waardevolle ter wereld is.
Plotseling en werkelijk ontvangt elke stad de afgelopen jaren, op het uur en de minuut, zo'n hoeveelheid nieuws en zo recent over wat er in de andere steden gebeurt, dat het bij haar de illusie heeft gewekt dat het zich in feite in de andere steden afspeelt of in de absolute onmiddellijkheid ervan.
In China en Japan, krioelende steden waar mannen als het ware neus aan neus in een compacte mierenhoop boven elkaar wonen, zijn begroeting en behandeling gecompliceerd met de meest subtiele en complexe techniek van beleefdheid; zo verfijnd dat het in het uiterste oosten de Europeaan de indruk geeft van een onbeschoft en onbeschaamd wezen met wie, strikt genomen, alleen maar strijd mogelijk is.
Dit onvermogen van elke Griekse en Romeinse groep om met anderen samen te smelten komt voort uit diepgaande oorzaken die nu niet onder de loep genomen moeten worden en die uiteindelijk samengevat kunnen worden in één: de oude mens interpreteerde de samenwerking waarin de staat bestond, of hij dat nu wilde of niet, op een eenvoudige, elementaire en ruwe manier, namelijk: als een dualiteit van dominant en gedomineerd.
De geschiedenis heeft in de eerste plaats de ruzies en de politiek in het algemeen benadrukt, wat de nieuwste basis is voor het korreltje eenheid; Maar terwijl er in één keer op de honderd werd gevochten, handel werd gedreven met de vijand, werden ideeën, kunstvormen en geloofsartikelen uitgewisseld.
plus hoeveel fouten er in de rest zijn gemaakt, namelijk in de waardering van de mogelijkheden van vrede die de huidige wereld bood en in de vastberadenheid van het gedrag dat moet worden gevolgd door degenen die beweren waarlijk pacifistisch te zijn.
Omdat er in de geschiedenis niets van enige betekenis plotseling gebeurt, zou het niet overdreven achterdochtig zijn als de Engelsman de hypothese zou toegeven dat hij veel minder geïnformeerd is dan hij gewoonlijk denkt of dat dergelijke overvloedige informatie bestaat uit externe gegevens zonder fijn perspectief, waaronder het meest authentiek reële deel van de werkelijkheid.
Naar mijn mening wordt het gevoel van verminderde onmacht dat de Europese vitaliteit deze jaren onmiskenbaar overweldigt, gevoed door deze wanverhouding tussen de omvang van het huidige Europese potentieel en de vorm van de politieke organisatie waarin het moet optreden.
Auitleg
Thema’s en kernideeën
1. Demagogie en het misbruik van het woord
Ortega bekritiseert de gewoonte van intellectuelen (vanaf ~1750) om namens de hele mensheid te spreken, alsof zij een universele waarheid bezitten. Dit noemt hij de "meest sublieme en meest verachtelijke vorm van demagogie": een arrogante aanname dat hun woorden (het logos) automatisch gezag hebben, zonder respect voor de complexiteit van het sociale fenomeen. Het woord wordt hier gereduceerd tot een instrument van macht, niet tot een "sacrament van delicaat bestuur" (een metafoor voor een zorgvuldig, reflectief gebruik van taal).
2. Het sociale fenomeen als dubbelzijdig
Ortega erkent dat het collectieve (sociale) fenomeen zowel nuttig als beangstigend is. Het kan ordening brengen, maar ook leiden tot massale irrationaliteit (zoals in de "opstand der massa" die hij beschrijft). Dit vraagt om een nieuwe vorm van liberalisme: niet naïef, maar strijdlustig en bewust van de gevaren van ongeremde collectiviteit.
3. De onbeschaamdheid van de moderne mens
Ortega wijst op de "onbeschaamdheid" van zijn tijd, waarbij mensen zonder terughoudendheid beweren te weten wat de mens, natuur, geschiedenis, maatschappij of staat is. In plaats van zelf antwoord te geven, daagt hij de lezer uit om deze fundamentele vragen te beantwoorden. Dit is een oproep tot zelfreflectie en het erkennen van de grenzen van individueel en collectief inzicht.
4. Stuart Mills waarschuwing (citaat)
Het genoemde citaat van John Stuart Mill (uit On Liberty, 1859) sluit aan bij Ortega’s kritiek: er bestaat een tendens om de macht van de samenleving over het individu te vergroten, zowel via publieke opinie als wetgeving. Mill waarschuwde al voor de "tyrannie van de meerderheid" – een thema dat Ortega verder uitwerkt in zijn analyse van de massamaatschappij.
Context: Ortega’s filosofie - - De opstand der massa (1930) analyseert de crisis van de westerse beschaving, veroorzaakt door de opkomst van de "massa-mens" (niet de arbeider, maar de onkritische, zelfgenoegzame individu die zich boven de samenleving stelt).
Ortega pleit voor een herwaardering van elites (niet als klassenprivilege, maar als intellectuele verantwoordelijkheid) en een liberalisme dat de vrijheid van het individu beschermt tegen de tirannie van de massa.
Vragen om verder te reflecteren
- Hoe verschilt Ortega’s kritiek op demagogie van moderne kritieken op "fake news" of sociale media?
- Wat bedoelt Ortega met "sacrament van delicaat bestuur"? Is taal volgens jou een instrument van macht of van waarheid?
- Hoe past Mills waarschuwing in het huidige politieke klimaat (bijv. polarisatie, algoritmische filterbubbels)?
Bronvermelding: Ortega y Gasset, La rebelión de las masas (1930), Proloog. Vertaling en interpretatie gebaseerd op de Nederlandse editie (De opstand der massa, 1933). Via Mistral.
-- foto: https://vrheid.nl/may-made-me-mei-1968-frankrijk/
--
Reacties