De achtergrond bij de Spaanse Mystiek

 

Samenvattende bloemlezing.

Salamanca hadden in de zestiende eeuw de volgende zoons van voorname families de geloften als monnik afgelegd een zoon van den hertog van Alba een zoon van den markies van Aguilar een zoon van den graaf van Osorno een zoon van den graaf van Albaida een zoon van den hertog van Feria een zoon van den markies van Adrade een zoon van den graaf van Medellín een zoon van den hertog van Albuquerque en zonen uit andere adellijke families van den eersten rang23 .

Wie in Spanje de grootsche kunstwerken uit de zestiende eeuw heeft gezien wie kennis heeft genomen van de Spaansche letteren en wetenschappen van de zestiende eeuw wie het leven van verscheidene groote Spanjaarden uit de zestiende eeuw nader heeft bekeken wie de gehele politieke en nationale ontwikkeling van Spanje van de Katholieke Koningen tot den dood van 19 Philips II overziet zal diep onder den indruk komen van het krachtige persoonlijke geestesleven dat in al die verschillende uitingen naar voren treedt.

Juan de Valdés broeder van den bekenden Erasmiaan Alfonso de Valdés den secretaris van Karel den Vijfden is voor ons in dezen hoofdzakelijk van belang om zijn Christelijk Alphabet een dialoog over den weg der genade hetwelk met zijn Beschouwingen de kern van de Valdesiaansche mystiek bevat.

Het golden uitspraken tegen de Heilige Drievuldigheid tegen de goddelijkheid van Christus tegen de goddelijkheid van den Heiligen Geest tegen het onderzoek des geloofs tegen den doop tegen de biecht tegen de eucharistie tegen het kloosterwezen tegen het huwelijk tegen het gezag van het Nieuwe Testament tegen de Christenheid de concilies en de kerkleeraars tegen de Heilige Maagd tegen het gezag van den paus tegen de kerkelijke ceremoniën tegen de vasten tegen het coelibaat tegen de scholastici tegen de aflaten tegen de vereering van heiligen relikwieën afbeeldingen van heiligen en tegen bedevaarten tegen het recht van geestelijken op bezittingen tegen den vrijen wil en tegen de straffen der hel. 

 In zijn verhandeling over den gelouterden geest die ontdaan is van alle verlangens gevoelens en voorstellingen gericht naar het tijdelijke leven en over de ontvankelijkheid van den aldus gestelden geest voor de invloeiing van den rijkdom Gods haalt San Juan de la Cruz Paulus  woorden aan omtrent het niets hebben en alles bezitten.

De Spaansche mystiek heeft in haar leerstellige gedeelten den dialectischen betoogtrant en de redelijke techniek van de neoscholastiek  zij heeft den dichterlijken gloed van de Neoplatonische liefdeleer die in de zestiende eeuw vrijwel het geheele cultureele leven van Spanje doorstraalde  zij is evangeliseerend als uiting van de godsdienstige wederopleving die in den tijd van de Katholieke Koningen was ontstaan  zij is apologetisch en polemisch als uiting van de actie der Contra Reformatie.

Dezelfde beklemming en meewarigheid die men thans kan gevoelen voor uit hun voegen gelichte Duitschers die in allen ernst den Christus tot een ariër willen maken en de verjoodsching van het Christendom wijten aan den semietischen uitleg van het arische evangelie door den Joodschen wetgeleerde en theoloog Paulus van Tarsen gevoelt men voor de Spanjaarden van de zestiende eeuw die overal den Joodschen verderver meenden te bespeuren.

Zij was verblind door de schittering van den rijkdom en den roem die in verre landen verkregen waren en zij zag smalend en meewarig neer op den landbouwer den handwerksman en den neringdoende.

Zooals San Juan de la Cruz en Juan de los Angeles die hem veelvuldig noemen vereenigt Bonaventura de innige devotie van den verborgen omgang met God met de koele rustige rede van den wijsgeer en den dogmaticus.

Francisco de Osuna noemt den mystieken inkeer tot zichzelf de vereeniging in liefde met God want door den wil van God in de plaats te stellen van den eigen wil wordt de mensch eens geestes met God zoo zelfs dat God en de mensch samen een nieuwe entiteit vormen waarin hun beider ethisch wezen is samengevloeid en nu eendrachtig voortwerkt78 .

 Zij zijn niet zooals het Oefeningsboek des geestelijken levens een werk van García de Cisneros dat een halve eeuw te voren het licht had gezien een handleiding voor den vromen leek maar vormen de handleiding van den priester die den bekeerling moet leiden.

200 De Spaansche mystiek van de zestiende eeuw is de opperste uiting van den rijkdom der geestelijke ervaring van Spanje zij is insgelijks een typisch Spaansche beleving van de Renaissance zooals de conquista en het theater daarvan merkwaardig Spaansche openbaringen zijn.

Van de Spaansche mystici spreken Francisco de Osuna Juan de los Angeles en San Juan de la Cruz uitdrukkelijk over de verschillende gedeelten van den weg maar bij het lezen van hun werken en die van de andere   Spaansche of niet Spaansche   mystici gevoelt men dat deze verdeeling wel haar ethisch en theologisch recht van bestaan kan hebben maar dat zij zielkundig betwistbaar is.

In de ruwheid van die tijden bij het voortdurende oorlogsrumoer de losbandigheid en verwording der zeden toen steden geheele wijken van misdaad en ontucht bevatten en den geesel van uit den vreemde gekomen schandelijke ziekten65  gevoelden toen de bevolking werd gedrukt door vele zware lasten en het land door vele tegenslagen werd bezocht in dien tijd dat de strijd om het bestaan moeilijker werd door de toenemende armoede en afgunst en eerzucht nationale zonden schenen te zijn geworden bezongen en bewonderden de dichters de ingetogenheid en de kuischheid de vroom wijsgeerige berusting de onaandoenlijk  65  Die ziekten worden in dien tijd met allerlei namen aangeduid al naar gelang van de veronderstelde herkomst mal de Indias mal francés mal de Nápoles.

Aangaande den dwingenden eisch der zuivering van zich zelf maakt Valdés deze treffende opmerking Ik zou willen dat in mij de gevoelens de aandoeningen en de begeerten geheel en al gestorven waren zoodat mijn hart geen vreugde meer kon vinden in iets dat niet geestelijk of goddelijk was en dat ook mijn lichaam niet meer van de wereldsche en stoffelijke dingen zou nemen dan strikt noodig was om zich in leven te houden den tijd dien God het gesteld heeft maar wanneer ik mij aan eenig ding mocht hechten dan heb ik liever dat de appetiti  de lagere begeerten  versterkt worden dan de gevoelens.

Het zijn Juan de Valdés   1541  wiens mystiek afwijkend wordt geacht van wege de leer der genade en de plaats die de Christus daarin heeft en Molinos de quietist   1692  die wel komt na den bloeitijd van de Spaansche mystiek en daarom buiten het bestek van deze studie moest vallen maar dien wij daarin opnemen omdat in hem de quietistische en pantheïseerende mystiek der verlichten kenschetsend tot uiting zijn gekomen.

Men zal zich niet meer verwonderen over den bitteren toon van Mateo Alemán den Jood men kan slechts betreuren dat ook hij er den humor bij verloor zoo goed als andere eminente Joden of afstammelingen van bekeerde Joden zooals P.

Daartoe wordt een overzicht gegeven van den staatkundigen maatschappelijken en cultureelen toestand van Spanje in de zestiende eeuw het godsdienstig karakter van Spanje wordt geschetst en na een onderzoek van de invloeden die op de ontwikkeling van de Spaansche Mystiek kunnen hebben ingewerkt worden deze Mystiek en haar belangrijkste zijtakken geteekend.

De opstijging van het geestelijk leven is door Osuna zinnebeeldig voorgesteld in de drie kussen den voetkus den handkus en den kus op den mond40 .

Verscheidene naar het buitenland vertrokken Spanjaarden hebben in de zestiende eeuw openlijk het Protestantisme beleden zooals de in de Nederlanden werkzaam gewezene Enzinas bekend als Dryander en Du Chesne die behalve theologische werken en mémoires ook een beroemd gebleven geschrift over den toestand van de Nederlanden en den godsdienst van Spanje  1558  heeft nagelaten.

De toevloed van vreemdelingen was heel groot en zooals het Castiliaansche hof tijdens Alfons VIII de Keizer  1158 1214  al grooter luister had gehad dan eenig ander Europeesch hof   omstuwd door koningen die zijn vazallen waren had Alfons den koning van Frankrijk te Toledo ontvangen   zoo trok nu onder Alfons X de groote naam en geleerdheid van den koning van Castilië vele vreemdelingen die later de aan zijn hof verkregen kennis over Europa verbreidden.

Er zijn uit den hoogen Spaanschen adel ook vele voorname figuren voortgekomen van den aard van Don Diego Hurtado de Mendoza het type van den Renaissance edelman philosoof schrijver met een gepolijsten klassieken stijl kunstkenner en Maecenas beoefenaar en vertaler van Latijnsche en Grieksche schrijvers diplomaat dapper soldaat en man van onstuimig karakter die het leven liefhad en het in al zijn volheid heeft gekend en aanvaard.

Maar San Juan werd er niet door gebroken en de waschtobbe waarover de moeder van Fray Luís gebogen stond belette niet dat de zoon een der invloedrijkste mannen van Philips  eeuw werd en de ontbering van Fray Juan s studententijd ontnam den lateren biechtvader van den koning van Spanje de bezieling niet.

Spanje het is het vaderland van Antonio Pérez den intrigant en den agitator valsch verraderlijk en sluw en zoozeer in staat den rol van martelaar te spelen dat tot in de jongste tijden de geschiedkundigen door zijn klassiek geworden geschriften zijn misleid.

Zij was ingetogen voornaam de zelftucht van den aristocraat van den geest wiens zinnenleven reeds opgenomen is in den adeldom van zijn ziel.

Indien slechts daar van Renaissance kan gesproken worden waar het persoonlijk oordeel zich mondig heeft verklaard waar men niet meer zweert bij het woord van den meester waar men de grenzen van de eigen persoonlijkheid heeft gevolgd en vaster heeft aangegeven met het volle bewustzijn der opgeëischte zedelijke en redelijke zelfstandigheid waar men met zakelijke opmerkzaamheid en critiek de wereld het leven en de naasten beziet en zichzelf aanvaardt waar men het leven ook in zijn kleine genoegens en bekoringen liefheeft waar men streeft naar grootsche vergoddelijkende daden in vrije navolging van de Ouden wier cultuur men tot in zijn merg heeft opgenomen dan past het woord Renaissance voor de Spaansche zestiende eeuw.

Men doet echter de Spaansche mystiek onrecht als men Molinos een slechts door de veranderde omstandigheden veroordeelde uiting van haar noemt want een oplettend vergelijkend onderzoek leert dat het geestelijk otium van Osuna het gebed der rust van Santa Teresa de oplossing der persoonlijkheid van San Juan de transformatie en de permutatie van Juan de los Angeles hun verborgen rust in God hun afgescheidenheid van de wereld hun heilige onverschilligheid principiëel verschillen van de in overeenkomstige woorden gekleede gedachten van Molinos.

154 noemt Juan de Avila de Imitatio  in Spanje destijds gewoonlijk genoemd Contemptus mundi  de geestelijke alphabetten waarvan het tweede en vijfde deel in het bijzonder aangeraden wordt  van het beroemde derde deel zegt hij het is niet voor ieder geschikt de Cartujanos het groote werk van Ludolf den Karthuizer de Opera Bernardi de Confessiones van Augustinus en zijn verhandelingen tegen de volgelingen van Pelagius en verder de werken van Cicero Seneca Plato en Aristoteles5 .

Hoewel hij zelf uit den Renaissancegeest geboren was en gevormd was door Vitoria den bemiddelaar tusschen het humanisme den nieuwen tijd en de Christelijke leer keerde hij zich er tegen uit staatkundige maatschappelijke en godsdienstige redenen.

Augustinus is evenals Santa Teresa en San Juan de la Cruz de mysticus van de pietas de naar God gekeerde liefde de ware godsvrucht want God wordt slechts in de liefde gediend nec colitur Deus nisi amando en tegelijk is hij de dichter van de caritas de naar den naaste gerichte genegenheid de eerbied voor zijn persoonlijke waarde welke de volstrekte gerechtigheid is als zij de volmaaktheid bereikt.

231 Deze geschonken contemplatie die de Spaansche mystici op gelijke wijze maar onder verschillende benamingen beschrijven wordt door San Juan de la Cruz en ook wel door Santa Teresa de louterende contemplatie genoemd omdat door haar uitstorting in den mensch de geheele katharsis plaats vindt.

De politiek van Philips II was aprioristisch en onderging geen diepgaanden wijzigenden invloed van de toedracht der dingen den keer der gebeurtenissen den wisselenden toestand der landen en den aard de begrippen en de gedragslijn van de tegenstanders.

Deze machtsontplooiing soms met soms tegen den wil van de koningen en groote heeren beantwoordde aan de wenschen van het volk dat 76 vooral in de troebele tijden der Middeleeuwen waarin de vorsten elkaar met geweld of list van den troon stieten in de kerk en haar dienaars den voortduur van het gezag voor oogen had en vereerde.

Men hield in Spanje gewoonlijk Gerson den doctor christianissimus den kanselier van de Universiteit van Parijs   1428  voor den schrijver van de Imitatio.

Van groot belang voor de studie der Spaansche mystiek is de beschouwing van Seuse over de Entbildung van den mensch die noodzakelijk is opdat Christus gestaltenis in den mensch kan verkrijgen  verder zijn trappen der volmaking en zijn bruidsmystiek.

Zoo groot werd zelfs het gezag van Juan de Avila dat Santa Teresa haar op gezag van den Inquisiteur Soto herschreven Levensgeschiedenis aan den apostel van Andaloezië opzond ter beoordeeling van de zuiverheid van haar meeningen en de betrouwbaarheid van haar ervaringen en de openbaringen die haar waren gedaan.

Strijdend voor   in zijn oog   hoogere doeleinden bleef hij ook al werd hij door den paus bevochten en in de ban gedaan toch een gehoorzaam zoon van de Katholieke Kerk zelfs al sloot het Hoofd van die kerk een monsterverbond met den aartsvijand van den Christelijken godsdienst.

Men heeft den rustigen overwegenden geest van den wijsgeer die peinzend toeziet noodig om niet door een van de kanten van Spanje s veelzijdig wezen geboeid en gevangen te worden en in vervoering van haat of van liefde te oordeelen.

Uit den lageren adel zijn ook vele verdienstelijke magistraten voortgekomen mannen als Juan Pérez de Viezma den rechter dien wij eveneens uit den Quijote leeren kennen.

Meester Eckehart   1260 1327  dien men gaarne den philosoof noemt al is hij in het geheel niet een koele wijsgeer heeft weinig invloed gehad op de beschouwende vroomheid en de mystiek in Spanje tenzij inderdaad een of eenige hoofdstukken van de Institutiones die in de vertaling van Surius op Tauler s naam staan van Eckehart zijn.

Voor een goed begrip van het ontstaan en de ontwikkeling van de Spaansche mystiek is het noodig de geschiedenis van de Christelijke mystiek tot de vijftiende eeuw vluchtig te volgen en insgelijks onze aandacht te geven aan de Mohammedaansche en Joodsche geestesbeschaving in zooverre zij in betrekking staan tot het godsdienstige en wijsgeerige leven in het Spanje van de zestiende eeuw.

Daarna kwam de bloei van de Spaansche mystiek die in de wereldgeschiedenis haar evenbeeld niet heeft teere mystiek doorstraald van bovenaardsch licht nuchter echter zakelijk in de beschrijving van den weg die opstijgt naar de vereeniging met God zakelijk in de ontledingen van eigen gewaarwordingen en in het overzicht van wat den mensch op zijn gang tot de aanschouwing Gods kan hinderen of voorthelpen.

In den loop van de zestiende eeuw is er een onmiddelijk contact mede geweest zoowel door de Mohammedaansch Joodsche sfeer van vele nog slechts oppervlakkig gekerstende plaatsen   Granada en ommelanden bijvoorbeeld en in andere deelen van het land   als ook door de bestudeering der oude geschriften  door Fray Luis de León  en de persoonlijke bemoeienis en omgang met Moriscos  door Juan de la Cruz .

Zoo spreken niet alleen het herhaaldelijk voorkomen van Augustinus  naam en aanhalingen van hem in de geschriften van de Spaansche mystici van den grooten invloed dien hij op hen heeft gehad maar ook getuigen daarvan de leerstellige uitwerkingen van de persoonlijke ervaringen welke die van Augustinus van nabij volgen39 .

In de ascetische inspanningen tot het verwerven van den gelouterden staat overvalt den boeteling meermalen de wanhoop door het berouw over de zonden omdat hij door de vergelijking van de eigen schuld en overtredingen met de onbevlekte heiligheid Gods zich naar het woord van Paulus den grootsten van alle zondaren gevoelt.

In de Duitsche Nederlandsche en Spaansche mystiek is het beheerschende motief de liefde en daarmede de zucht tot het zich ontdoen van alle gedachten en gevoelens herinneringen en verlangens waarvoor in de liefde geen plaats is en het verlangen naar de volstrekte overgave in den geest Gods.

Evenals aan het hof van Alfons X Mohammedaansche Joodsche en Christelijke geleerden en dichters samenwerkten om eendrachtig de grootsche cultureele onderneming van den geleerden koning tot stand te brengen zoo was er ook aan het hof van zijn schoonvader Jaume den Veroveraar in Aragon en Catalonië een innige vereeniging van Mohammedaansche en Christelijke beschaving.

De Spaansche mystiek die bij haar onvergelijkelijke diepte tevens nuchter is bijna rationalistisch en met verstandelijk voorbehoud voor bovennatuurlijke verschijnselen en verschijningen richt zich in haar leerstellige verhandeling hierover naar de uiteenzettingen van Thomas van Aquino waarbij scherp onderscheiden wordt het ziekelijke geval van de verrukking der zinnen hetwelk een schadelijke werking heeft en de vervoering naar den geest door de geleide concen  50  Numeri XII 8  cf.

Santa Teresa en San Juan oorspronkelijk en onvergelijkelijk naar werk geestesaard en innerlijke ervaring zijn de kroon van een langzame ontwikkeling die begonnen is in de Middeleeuwen krachtig bevorderd is door de Katholieke Koningen en Kardinaal Cisneros bezield is door de godsdienstige wederopleving van het eind van de vijftiende en begin van de zestiende eeuw en naar de voleinding is gevoerd door den geest van de Contrareformatie S.

Seuse spreekt van den geleidelijken opgang van de verhinderingen op dien weg van het komen tot de volmaaktheid het zich verliezen in God en het eens geestes met Hem worden en San Juan spreekt van den doorgang door de puerta estrecha de nauwe poort waarbij men zich moet ontdoen van todo lo sensitivo van alles wat het gevoels  en gewaarwordingsleven betreft om dan te komen tot de geheele gelijkheid der ziel aan God de similitud total.

Het feit dat het vooral Melchor Cano was die den strijd tegen de verlichten tegen de bevindelijken en tegen de mystici gaande hield wijst er ons op dat het de in geloofsleer nauwgezette geest van den verstandelijken en actieven mensch was die zich keerde tegen de lijdelijke bespiegelende naturen welke buiten de kille sfeer van de dialectiek en de nuchtere uiterlijke kerkelijke plichtsvervulling heul en vertroosting zochten in de verinniging van de eigen geloofservaring.

Dat er nog rijke boeren waren mogen we besluiten uit een bekend verhaal dat ingeschoven is in den Don Quijote en ook uit de figuren van den rijken Camacho en den Caballero del Verde Gabán die wel geen verdichte personen zullen zijn maar wellicht 6  De Castiliaansche ducaat was toen ongeveer 370 maravedís.

Allereerst kan men nagaan welke auteurs met name genoemd of aangehaald worden in de werken van de Spaansche mystici verder kan men onderzoeken welke schrijvers gevolgd of aangehaald worden zonder nadere vermelding en tenslotte kan men nasporen welke niet Spaansche mystieke geschriften in de zestiende eeuw in Spanje in omloop waren of in een Spaansche uitgave   hetzij in het Latijn of het Spaansch   in het licht werden gegeven.

In den loop van de zestiende eeuw zijn deze vertooningen zeer verbeterd en wat handeling inkleeding taal en gedachten aangaat aanmerkelijk verrijkt en tegelijkertijd bewijzen zij in hun allerhoogste uitingen hoe groot de kennis van de toeschouwers betreffende den Bijbel was.

De belangrijkste punten die in het Christelijk Alphabet worden behandeld zijn het geluk van den mensch de erfzonde het hiernamaals de vijf manieren van zijn   blind dwaas bijgeloovig wijs en heilig   de Christelijke volmaaktheid   de kloostergelofte   de tien geboden zinnelijke begeerten drie manieren van zondigen   opzettelijk uit onkunde uit zwakheid   de tragiek der wereld het toekomstig oordeel het geborgen worden in God de tuchtiging der zinnen rijkdommen de mis de biechten de keuze van den biechtvader aalmoezen de Christelijke vrijheid.

Anderzijds reikt Turmeda de hand aan Juan Ruiz den aartspriester van Hita den grootsten schrijver van Spanje vóór Cervantes wiens lach en levenslust doorklinken in zijn Libro de Buen Amor wel genoemd de comedie der Middeleeuwen.

Kunsten en wetenschappen bloeiden tot nieuw leven 23 gewekt door de studie van de antieke beschaving onder voorlichting van Mohammedaansche en Joodsche geleerden  er was dezelfde bezieling door het schoone woord  Arabische Provençaalsche lyriek  de welluidende muziek het ontroerend schoone kunstwerk de grootsche bouwkunst de verlichting van den geest door het redelijk geconstrueerde stelsel een overeenkomstige onafhankelijkheid van oordeel en de toepassing daarvan in de daad erfdeel van sommige Moorsche koningen die aan hun geleerden volkomen vrijheid van geweten hadden toegestaan.

De ascese houdt dus volgens San Juan de la Cruz in dat het verstand het geheugen en de wil buiten den greep van de zinnelijke tijdelijke en betrekkelijke dingen wordt gebracht dat de ziel gezuiverd wordt in haar gevoelens en haar gewaarwordingen dat al het wisselvallige sensitieve en sensueele wordt opgelost in het geestelijke.

Juan de los Angeles was een zeer belezen man en onder de vele schrijvers die hij vermeldt of zegt te volgen noemt hij den divino Rusbrochio den goddelijken Ruysbroeck en hij spreekt in de loffelijkste bewoordingen over Herph75 .

De Spaansche Erasmiaan Alfonso de Valdés   1532  secretaris van Karel V had in zijn Diálogo de Mercurio y Carón een van die in den Renaissance tijd zoo geliefde samenspraken   deze speelt aan de boorden van de onderwereld   geschreven tegen de uiterlijke practijken der kerkelijke vroomheid.

De ascese moet leiden tot de zuivering van den geest de fantasie den wil het geheugen zoo dat de mensch ontvankelijk wordt voor de onmiddellijke inwerking van God.

Acht deugden somt Luís de Granada op als zijnde noodzakelijk voor het verwerven van het kindschap Gods de liefde  want wie in de liefde is is in God  vreeze des Heeren vertrouwen waakzaamheid voor Gods eer reinheid van bedoeling in den dienst van God gebed en toevlucht zoeken bij God in alle nood dankbaarheid en gelijkvormigheid aan den wil van God.

In de jaren die volgen na den dood van den vromen aartsbisschop van Granada een man met Joodsch bloed en met de waardigheid van een Oudtestamentischen profeet kwamen werken in het licht die getuigden van de godsdienstige wederopleving in Spanje.

Vermeende of werkelijke Joodsche samenzweringen tegen de Christenen zooals die van 1485 in Toledo wekten den volkshaat op tegen het Joodsche geloof en het ras een ras waarmee het Spaansche volk echter een nauwe bloedsgemeenschap had gekregen in den loop van vijftien eeuwen.

Spanje dat tot den huidigen dag door bouwwerken en andere kunstuitingen door het karakter en uiterlijk van zijn bevolking door zijn taal in woorden zegswijzen en enkele zinsconstructies de herinnering aan de Joden en de Arabisch sprekende volken 192 die zich op zijn bodem hebben gevestigd levendig houdt heeft tot in het diepste van zijn wezen den invloed van de Joden en Mohammedanen ondergaan.

In zijn werken Bestijging van den berg Carmel Donkere nacht van de ziel Vlam van levende liefde Geestelijk lied zijn gedichten en zijn Voorlichtingen zijn de zeer persoonlijke innerlijke belevingen vervat en verwerkt van een mensch die aan het aardsche bestaan onttogen was geworden en opgeheven was tot de van Gods aanwezigheid omstraalde hoogten des geestes.

Wel werd door den te vurigen geloofsijver van sommige invloedrijke Spanjaarden hun leven bemoeilijkt het kwam zelfs tot koninklijke edicten al tijdens Karel V tegen hen die nog aan den Islām vasthielden en deswege uit Spanje verbannen werden maar adel en volk bleven hen begunstigen uit welbegrepen eigenbelang heet het.

Het onderzoek naar de bronnen die door de Spaansche schrijvers zelf vermeld zijn naar de geschriften die bereikbaar voor hen waren en de verwantschap van zienswijze en opvattingen die kenbaar is en waarop wij terugkomen wijst uit dat in het begin van de zestiende eeuw verscheidene stroomingen in Spanje zijn samengevloeid en bevruchtend hebben gewerkt op den Spaanschen geest19 .

Rodriguez Marín zegt in een aanteekening bij het voorbericht van Cervantes in het eerste deel van den Quijote dat er in den loop van de zestiende eeuw drie verschillende Spaansche vertalingen van in het licht kwamen.

Orozco schreef over Het bestuur van de ziel Over den geestelijken echt Brieven tot richtsnoer in iederen staat des levens en deze en andere zooals zijn eigen Bekentenissen beschrijven den weg die tot de mystieke eenheid met God voert.

Eerstens door den invloed die wijsgeeren van Spaanschen bodem als Averroes en Maimonides op hem hebben gehad en ten tweede door den invloed die Thomas zelf op de Spaansche theologie en mystiek heeft uitgeoefend.

Men denke aan den apostel van Andaloezië Juan de Avila wien aldaar de rampen en de hongersnood uit die jaren tot inniger Godsvertrouwen en gelatenheid hadden gestemd aan Osuna Santa Teresa San Juan de la Cruz San Ignacio en zijn eerste volgelingen die allen in verdenking kwamen.

In zijn heftigheid is dit werk van Castro te vergelijken met de in Engeland geschreven studies over Spanje van den uitgeweken ex priester Blanco White uit de vorige eeuw een zoekenden tobbenden dichterlijken scherpen maar zeer wisselenden geest.

Alleen in een lichaam dat geestelijk en onsterfelijk is zuiver vredig en godgevallig en dat geheel gehoorzaamt aan den geest kan de ziel hopen die vierde trap der liefde te betreden of juister tot die vierde trap geleid te worden want God alleen heeft de macht deze genade te geven aan wie Hij wil en de mensch mist het vermogen die uit zichzelf te bereiken47 .

Nauw verbonden met den schoonsten bloei van de Spaansche mystiek is de stichter van het Genootschap van Jezus de Baskische edelman Iñigo de Loyola die in het jaar 1521 op zes en twintig jarigen leeftijd van levensstaat veranderde en zich wijdde aan den dienst van God waartoe hij op bijzondere wijze zich geroepen voelde.

Toen eindelijk de vereenigde Christelijke koninkrijken van Spanje onder de Katholieke Koningen het laatste rijk der Mooren hadden overwonnen en de kroon door grooten rijkdom en staatkundig en militair genie vrijwel volstrekt in haar macht was geworden is de kerk meer tot een orgaan van den Staat gemaakt de kerk werd genationaliseerd.

Den weg van de zedelijke reiniging tot de aanschouwing Gods in de vereeniging der liefde heeft San Juan van stap tot stap beschreven en deze beschrijving van den door zoovele beletsels onderbroken weg bevat alle schakeeringen van de menschelijke ervaringen gedachten aandoeningen en wenschen weergegeven met dichterlijke levendigheid en verstandelijke zakelijkheid en nuchterheid.

op den Index kwamen Santa Teresa en San Juan door de overige leden van den Carmel werden vervolgd en tegengewerkt en het heel lang duurde eer men van de dwaling terugkwam dat de Jezuieten slechts lijdelijke bevindelijke en dadenlooze droomers waren.

Een andere kenmerkende trek van de Spaansche Renaissance philosophie is de Platonische liefde  en schoonheidsleer die zoozeer in den loop van de zestiende eeuw in het Spaansche volk en in het dagelijksch leven was doorgedrongen dat Cervantes het als van zelf sprekend kon beschouwen dat de werken van de beide bekendste verbreiders ervan in ieder huis aanwezig waren.

De leden van deze groep men vermijde de benaming gemeente waren voorname lieden aristocraten humanisten prelaten die zich van het paganisme der Italiaansche Renaissance afwendden en in den eenvoud van de oorspronkelijke Christelijke geloofsgemeenschap den innerlijken vrede zochten welke noch de schittering der kunsten noch de rijkdom der antieke beschaving hun vermocht te geven.

San Juan was eveneens bedreven in de wijsgeerige studiën van zijn tijd en hij kende de geschriften van Augustinus Dionysius den Areopagiet Gregorius den Grooten Bernard van Clairvaux en Rogelius Bacon.

43 over den oorsprong van de wereld en den goddelijken wil die aan zijn geestelijke schepselen eeuwigheid en te verwerven volmaaktheid verleent naderen dicht aan de Christelijke leer van de liefde en de genade Gods.

De ascese en de mystiek van Paulus zijn uiting van de kracht van den geest en den wil.

Hij noemt het mystiek gebed den inkeer tot zichzelf en den geestelijken omgang met God en hij wijst daarin nauwkeurig aan de menschelijke naar een strenge tucht over zichzelf geregelde inspanning en de voorlichting van de bijzondere genade.

Wanneer de mensch zoo schrijft hij door Gods hulp uit den staat van beginneling is uitgekomen en binnentreedt in den staat van de gevorderden26  zal hij ontdaan worden van alles wat hem nog kan verhinderen om te geraken tot het aanschouwen 25  Cf.

 Door deze beide werken alleen reeds voornamelijk het zeer uitvoerige Rosetum door Groult een encyclopaedie van het innerlijk godsdienstig leven van Windeshem genoemd was een belangrijk deel van den geest en het werk van onze mystici Ruysbroeck Gerard Groote Diony  74  ib.

Om het verschil en een enkele maal de overeenstemming van Molinos en de orthodoxe Spaansche mystiek te doen uitkomen wilde ik eenige punten van Molinos  beschouwingen vergelijken met die van San Juan de la Cruz den scherpsten theoreticus der ervaringsmystiek.

De tuchtmaatregelen waren voorbeeldig en troffen ook de voornaamsten den aartsbisschop van Santiago die geheel Spanje tot verontwaardiging had gebracht door de voorgenomen overdracht van zijn ambten op zijn zoon zoo goed als de voorname domheeren van Toledo die hun paleizen moesten verlaten om een bescheiden convict te betrekken en de tegenstand van de geestelijke orden vooreerst van de Franciscanen en Dominicanen werd gebroken ook dank zij de onbeperkte volmachten die de paus  Alexander VI  aan Cisneros in dezen verleende.

De Spaansche kerk die door Cisneros gezuiverd was van feilen en smetten opnieuw georganiseerd was en ten opzichte van den clerus van straffere levensregels was voorzien was een der krachtigste organen van den vernieuwden Katholieken geest welke op de bijeenroeping van een algemeen verordenend en hervormend concilie aandrong.

De jongeling Heinrich Seuse in boetekleed vermagerd en verzwakt door harde ascese doch innerlijk stralend van goddelijk licht gelijkt op den tengeren monnik Juan van wien Santa Teresa zeide dat het eigenlijk slechts een half monnikje was zoo minnetjes zag hij er uit maar van wien zij al spoedig daarna schreef dat hij haar leermeester zou kunnen zijn.

De aangeklaagden verweerden zich tegen de aantijging van Protestantisme  hetgeen zij beleden was een primitief evangelische leer het geloof in de afdoendheid van het offer van den Christus de bijkomstigheid van de goede werken die slechts waarde hadden als uiting van het geloof de beteekenis van het innerlijk gebed tegenover het mond gebed en dgl.

Osuna spreekt ook van de ontlediging naar den geest en van de zielerust waardoor de verhevenste genade aan den mensch kan geschonken worden.

Het behoeft ons die buiten den grooten partijstrijd van het midden der zestiende eeuw staan dus niet te verbazen dat mystiek en quietisme met elkaar verward werden de Inquisitie te weer werd gesteld tegen al die verschijnselen Luís de Granada Juan de Avila e.

Hij is niet slecht en recht maar uiterst zorgvuldig in de bewerking van zijn Overpeinzingen over de ijdelheid der wereld zijn Zeer devote overdenkingen over de liefde Gods en zijn Leven lofprijzingen en voortreffelijkheden van den Evangelist den Heiligen Joannes.

Hij was doortrokken van den geest van den Islām en van het Jodendom hij was een goed kenner van het Arabisch en Hebreeuwsch en men kan hem noemen een Christen in Soefígewaad zoo goed als een Soefí in Christelijk gewaad.

Bonaventura van wien reeds vóór 1500 in Spanje werken in het Latijn en in vertalingen waren uitgegeven is voor de studie van de Spaansche mystiek voornamelijk van belang omdat hij de eerste der mystici is die den drievoudigen weg van de mystieke ontwikkeling stap voor stap beschrijft.

Men zag er den gulden glans en het vertoon van de voorname edelen den pronk van den kunstmatigen rijkdom van speculanten en het fortuin van avonturiers.

Spanje en Sicilië waren de uitgangspunten van den Mohammedaanschen invloed en neemt men Dante als een hoogen vertegenwoordiger van de Middeleeuwsche cultuur in Europa dan kan men zich reeds aanstonds een denkbeeld vormen van den omvang der invloeden van Moslimsche denkers dichters en kunstenaars.

De Katholieke eeredienst met den in Spanje zeer bijzonderen Maria cultus werd mogelijk wel voor de ongevormde zeer realistische menigte slechts een reeks van gewijde handelingen en sacramenten waarin het geheele leven van de geboorte tot het graf met alle belangrijke gebeurtenissen besloten was.

Een zeer bijzondere plaats in de Spaansche philosophie neemt de Dominicaan Francisco de Vitoria   1546  in als hervormer van de scholastische theologie die hij tevens toepaste op de groote vraagstukken van den dag zooals het recht op het bezit der ontdekte en veroverde overzeesche gewesten het recht van oorlogvoeren de rechten en verplichtingen van de volken onderling en het burgerlijk recht.

San Juan de la Cruz heeft de volksziel goed doorzien hij geeft ons in enkele woorden een samenvatting van de magische opvattingen en handelingen die in de Christelijke volksreligie waren binnengeslopen of van kwade practijken die het gevolg waren van de zucht invloed uit te oefenen op verborgen krachten van de natuur of den geest.

Malón de Chaide noemt in zijn werk De Bekeering van Magdalena als grootmeesters in de beschrijving van de liefde Hermes Trismegistus Orpheus Plotinus Hesiodus Mercurius den grooten Dionysius den Areopagiet en geeft dan de eereplaats aan Plato.

Het bloeitijdperk van de Spaansche mystiek ligt in de tweede helft van de zestiende eeuw onder de regeering van Philips II den beleidvollen behoedzamen koning zooals de Spanjaarden hem noemen.

Spanje het is het vaderland van duizenden die als zwervers of boosdoeners leefden maar het is ook het vaderland van een staf van geleerden die tot den huidigen dag zijn beroemd gebleven van mannen als Luís de León een knap humanist scherpzinnig theoloog groot stylist onovertroffen lyricus een rechtschapen eerlijk maar stijfhoofdig man onbuigzaam en tevens fijn en teer van gemoed die jaren streed en redetwistte van de Inquisitiegevangenis uit zonder toe te geven en zonder schade te lijden aan zijn karakter een man die na jaren van onverdiende gevangenschap zonder wrok of wrevel zijn ambt van hoogleeraar weer aanvaardde.

161 den geest van Christus die de plaats van den menschelijken geest heeft ingenomen.

Dat het verder hard tegen hard zou gaan dat zij zelf noch haar volgelingen eenige barmhartigheid van de tegenkanters uit de oudere Orde behoefden te verwachten wist Santa Teresa wel zoo goed dat zij aan Philips schreef Ik heb met de gevangen genomen monniken zeer veel medelijden en ik had liever dat zij den Mooren in handen waren gevallen want die zouden misschien nog ontferming hebben betoond.

Hiertoe behooren ook de strenge regelingen van de gedragingen van den mensch  de dienstknecht Gods zorge in den omgang met zijn medemenschen zoo ernstig bescheiden zachtmoedig en meegaande te zijn dat een ieder door zijn voorbeeld gesticht wordt.

Na een tijd waarin de Inquisitie zoo ongunstig mogelijk is voorgesteld heeft men vooral in de laatste jaren waarin het autoritaire en geestelijke stelsel van het Spanje van Philips II is verheerlijkt tegenover de wanorde en de zedelijke verwildering van na den wereldoorlog wel geprobeerd haar van alle aanklachten en beschuldigingen te zuiveren.

58 de Henares die in 1508 door den grooten staatsman en kerkvorst Cisneros was gesticht en reeds dadelijk grooten naam had gekregen door de textcritische uitgave van den Bijbel die daar in het begin van de zestiende eeuw was verschenen.

Misschien is het wel niet geheel juist den Lazarillo den eerste van een reeks te noemen daar het bijna een halve eeuw heeft geduurd eer de eigenlijke reeks van schelmenromans begon.

De dwaasheid van zulk een opvatting werd op zakelijke wijze aangetoond door den schrijver van De smet op den Spaanschen adel El Tizón de la nobleza española die aantoonde dat er vrijwel geen aanzienlijk Spaansch geslacht zonder vermenging met Joodsch bloed was11 .

Hij handelde daarbij in den geest van den grooten kardinaal wien de evangelisatie en de missie zeer ter harte waren gegaan.

San Juan de la Cruz legt den nadruk op den transcendenten aard van de geschonken contemplatie.

Valdés zelf is in zijn mystiek geheel een Spanjaard van zijn tijd het is Neoplatonisch getinte individualistische vroomheid het zoeken van de eenheid met God met den cultus der persoonlijkheid verinniging en vergeestelijking van het zedelijke en godsdienstige leven door ascetische oefeningen en afzondering van de groote menigte die in het tijdelijke uiterlijke en wereldlijke opgaat.

Een man die door zijn aard en zijn arbeid een belangrijk document vormt voor de kennis van den Spaanschen mensch en de Spaansche samenleving uit de zestiende eeuw is Juan de Avila bijgenaamd de Apostel van Andaloezië.

Evenals de materie pas door den vorm schoonheid waarde en een nieuwe werkelijkheid krijgt zoo krijgt ook de ziel door de vereeniging met God deel aan het goddelijke leven niet door de voltrokken eenheid naar wezen maar door de mystiek ascetische eenheid.

Men kan ook hun invloed op de zeden en den godsdienst hebben gevreesd en er was reden voor want het judaisme werd een typisch Spaansche dwaling in leer en leven ten gevolge van de tallooze Joden die meer of minder overtuigd tot het Christendom waren overgegaan en als voornamen in den lande als bisschoppen magistraatspersonen en aanzienlijke burgers het denken en doen van hun medemenschen beinvloedden.

Spanje het is het land van Guzmán de Alfarache den misdadigen schelm van Mateo Alemán maar het is ook het land van San Juan de la Cruz en Santa Teresa die de verhevenste uiting van vroomheid en Godsverheerlijking in daad en geschrifte hebben gegeven.

Plato is van den beginne af bij Christelijke theologen wijsgeeren en dichters in hoog aanzien geweest omdat zijn zedeleer en zijn staatkundige overdenkingen en ontwerpen ontsproten uit een geloof in de onsterfelijkheid van den mensch.

Het waren echter niet die gebieden welke den onrustige geest  Sumario de la natural y general historia de las Indias Toledo 1526 en Historia general y natural de las Indias islas y Tierra firme del mar Océano uitgegeven door Amador de los Ríos Madrid 1851.

De Celestina is in den aan den Renaissance tijd zoo dierbaren dialoogvorm geschreven.

De Spaansche vertalingen van Erasmus blijven tot het tweede gedeelte van de zestiende eeuw volgen midden in de zestiende eeuw prees Azpilcueta de glorie der Spaanse rechtswetenschappen Erasmus als een man dien hij gaarne en terecht divinum zou willen noemen een benaming die men in de Renaissance bij voorkeur gaf aan mannen die door kennen en kunnen uitmuntten.

De kerk verkreeg al spoedig een gote macht doordat in de Middeleeuwen de bisschoppen vaak ondernemende krijgslieden waren van den aard als de dappere ridder priester Jerónimo uit het oude heldendicht van den Cid die na de verovering van Valencia aldaar bisschop werd.

San Juan een lyrische dichter die in zuiverheid van toon en gevoel zelfs Fray Luís de León overtreft een filosoof en theoloog die de geestelijke stromingen van zijn tijd verkend en gevolgd had69  heeft in de leerstellige verhandelingen van zijn mystieke ervaringen een systeem van de mystiek gegeven dat eensdeels een wetenschappelijke  wijsgeerige theologische en zielkundige  uiteenzetting en verdediging ervan is anderdeels.

 Daarom acht Menéndez y Pelayo het een daad van wijs beleid dat de Inquisiteur Fernando de Valdés werken van Herph Tauler en Dionysius den Karthuizer op den Index plaatste .

De vertaling van den titel van een zijner samengevoegde uitgaven luidt in de oude breedsprakigheid aldus Kort en nuttig Overzicht van wat ieder Christen moet weten met andere zeer nuttige verhandelingen samengesteld door den Aartsbisschop van Granada.

Gewetensonderzoek ascetische zelftucht toenadering tot de heiligheid van den Christus ootmoed opofferingsgezindheid boetvaardigheid stellen de ziel 67  San Juan de la Cruz was in zijn jeugd de leerling van een illuster Jezuiet en Santa Teresa had o.

Miguel de Molinos die in 1665 als doctor in de theologie naar Rome kwam om daar deel te nemen aan een canonisatieproces kwam daar al spoedig zeer in aanzien zoowel bij den paus als bij den hoogen adel.

Al de werken uit de godsdienstige wederopleving en den bloei van de ascetische en mystieke litteratuur van Juan de Avila tot Juan de los Angeles werden in het Spaansch geschreven omdat men de Christelijke waarheden die in beginsel waren aanvaard en leerstellig waren gedefiniëerd tot een krachtigen levensimpuls wilde maken tot een bron van innerlijke vernieuwing.

Van Francisco de Vitoria den vernieuwer van de scholastiek en den vader van het volkenrecht zeggen zoowel Bonilla San Martín als Menéndez y Pelayo dat hij een voorstander van Erasmus was.

Deze eenigszins zwaarmoedige afkeer van de wereld de aardsche glorie en genietingen dit den geest verkiezen boven het redeneerend verstand deze lijdelijkheid deze zelfinkeer deze wensch van in God geborgen te zijn tegen de wisselvalligheid des levens is een trek van de Spaansche Renaissance bekend ook in de schoone letteren en te verklaren uit de moeheid na de ontzaglijke nationale inspanningen de verruiming van de horizonten de nieuwe wegen die open waren gelegd.

Dit vage gemijmer deze zwaarmoedigheid die evenzeer stemming als dichterlijk gegeven kan zijn werd verinnigd door de vroeg romantische lyriek van Sannazaro die de liefde en den dood l amore e la morte dichterlijk vereenigt zooals dit geschiedt in de verzen waarin de arme gebroken Tasso zich uit.

Rede wijsheid vrees en onrust lossen zich op in den geest Gods die den mensch doortrekt.

Het afsluiten van de Spaansche grenzen voor invloeden van het buitenland kon zeker in de zestiende eeuw niet van groote beteekenis zijn want Spanje was in vele opzichten den anderen landen vooruitgekomen.

Het sprekendste document van de vervolgingen waaraan de jonge gemeenschap van Santa Teresa aanvankelijk heeft blootgestaan vindt men in den brief dien zij hieromtrent aan Philips II heeft gericht den vierden December 157737 .

159 en Dionysius den Areopagiet en die van de Middeleeuwsche mystiek van Augustinus af de Mohammedaansche en Joodsche mystiek de Neoplatonische beweging der Renaissance en de Nederlandsch Duitsche mystiek.

Er is kennelijk een groot onderscheid tussen de werkzaamheid van den mens zelf en van den Heiligen Geest.

De beschrijving van de opstijging van de ziel welke gaat van de strenge zelftucht over de innerlijke vrijwording naar de hoogste fazen van het mystieke leven zoals Santa Teresa en San Juan die aangeven heeft vele punten van overeenkomst met den weg van Augustinus.

Zijn Joodsche herkomst zijn scherpe ironische geest zijn onverzettelijkheid zijn onafhankelijk oordeel gevolg van uitgebreide humanistische en theologische studies allerlei voor tweeërlei uitleg vatbare gezegden op zijn colleges aan de Universiteit van Salamanca en vertalingen van gedeelten van den Bijbel brachten hem in opspraak en na  Juan de Avila Epistolario espiritual ed.

Francisco de Osuna die een der scheppers van de Spaansche mystiek is en grooten invloed heeft uitgeoefend op Santa Teresa in haar jeugd door zijn Derde geestelijk Alphabet een in de zestiende eeuw veelvuldig gelezen geschrift waarvan vele drukken zijn verschenen noemt op verscheidene plaatsen de bronnen welke hij heeft geraadpleegd.

Santa Teresa die van zichzelf heeft gezegd dat zij van goede boeken hield schrijft in haar werk over de kloosterstichtingen dat er door de Moeder Overste van ieder klooster zorg moet worden gedragen dat daar aanwezig zijn de Cartujanos het bekende vierdeelige Leven van Christus van Ludolf den Karthuizer de Geschiedenis der Heiligen de Navolging van Christus het werk van Luís de Granada Pedro de Alcántara en Antonio de Guevara.

San Ignacio is mede tot de Spaansche mystici te rekenen niet slechts om den invloed die zijn Geestelijke Oefeningen en zijn volgelingen op verscheidene van de mystieken hebben gehad67  maar ook door zijn persoonlijke ervaring zelf waarvan in zijn Exercitia de getuigenissen of sporen te vinden zijn.

Het maatschappelijk leven van Spanje in de zestiende eeuw heeft groote overeenkomst met dat van onzen tijd door de prijs  en geldcrisissen tengevolge van sterk wisselende verhoudingen van productie en vraag door het verval van den handel en de industrie de vastgeloopen economie de werkloosheid en de algemeene verarming met de gevolgen daarvan.

In zijn geschrift over de waarheid van het Christelijk geloof  De veritate fidei christianae  geeft hij geen bewijzen voor het bestaan van God of van de ziel maar behandelt hij de algemeene grondslagen van het geloof de leer omtrent Jezus Christus de dwalingen van de Joden en de Mohammedanen en ten slotte de voortreffelijkheid van den Christelijken godsdienst.

Door den druk van buiten en door den aard en de opvattingen van de Spanjaarden uit de zestiende eeuw werd deze vorming belet.

Het nu vorderend onderzoek naar Spanje s geestelijk bezit in de zestiende eeuw zijn scheppingen op het gebied van kunsten en wetenschappen heeft reeds onomstootelijk aangetoond dat Spanje in dien tijd tot een veelzijdige hooge ontwikkeling was gekomen.

Tegen hun methoden van onderricht en den geest van hun opvoeding zelf zijn in de zestiende eeuw zoowel in Spanje als in Portugal allerlei bezwaren ingebracht.

Dit centraliseeren van de macht in de persoon van den koning die zichzelf als uitvoerder van de besluiten der Voorzienigheid gevoelde   Dienaar dus zich regelend naar de voorschriften van het geloof   beantwoordde aan de algemeene opvattingen van het land en den tijd.

Het is een der meest gelezen werken van de zestiende eeuw geweest volgens Cervantes  het was een handige samenvatting van de belangrijkste geleerde en populaire geschriften over de Platonische liefdeleer welke zoo algemeen is geworden in Spanje dat men het Neoplatonische idealisme wel de Spaansche volksphilosophie heeft genoemd.

De mensch komt tot God zoo zegt hij langs den weg der gevolgtrekkingen gaande van het geschapene tot den Schepper van het beeld tot de gedachte van het omhulsel tot de levenhoudende kern.

De invloeden van de Joodse mystiek op de Spaansche mystiek en mystieke dichtkunst van de Middeleeuwen zijn   ook al door den gemeenschappelijken wortel van het geloof het Oude Testament   kennelijk.

Hij was een edelman die zich afkeerde van de geneugten en de schitteringen van het hof van Aragon dat glansrijk en beroemd was geworden met Jaume den Veroveraar en hij verkoos na een werelds leven het leven van den geest.

de onbewijsbaarheid van de voorzienigheid van de onsterfelijkheid van het bestaan van de ziel van de schepping uit het niets en van den oorsprong van den tijd.

Cejador y Frauca zegt in zijn geschiedenis van de Spaansche letteren dat in Spanje   in de zestiende eeuw   veel gelezen werden de Duitsche  mystici Tauler Suso Ruysbroeck Herph en Dionysius de Karthuizer door wien ook meester Eckehart de voornaamste verwekker van het Duitsche quietisme en pantheisme zijn invloed deed gelden.

De studie van het Hebreeuwsch die in de Middeleeuwen in Spanje grooten bloei had gekend werd in het begin van de zestiende eeuw weer ernstig ter hand genomen met het oog op de vaststelling van den tekst van het Oude Testament.

Deze nuchtere Brabander beschrijft in een brief van 26 Maart 1535 de Portugeesche maatschappij zooals hij die van nabij had leren kennen en deze brief een der belangrijkste documenten voor de geschiedenis van de zestiende eeuw in het schiereiland noemt reeds alle fouten en misbruiken op waaraan Portugal zou ondergaan vóór dat de Jezuieten daar den voet konden zetten64 .

Santa Teresa en San Juan de la Cruz vormen den top van de pyramide die in een eeuw van ascese en verinnigde godsvrucht is opgebouwd.

Bij een aanhaling uit een brief van Paulus geeft hij den Griekschen tekst naast den Latijnschen en hij noemt Plato vooral veelvuldig als een licht dat de goddelijke openbaring voor zich uit heeft geworpen6 .

In het zelfstandig gebleven gedeelte bleef de kerk het centrale gezag vertegenwoordigen hetwelk aan den krijgslust en den zin voor onafhankelijkheid hoogere beweegredenen en godsdienstige bezieling verleende.

Dit sinds het midden van de zestiende eeuw ingevolge de bemoeiingen van Melchor Cano en de beslissing van Trente tot stand gekomen verbod den Bijbel in de volkstaal te lezen onttrok.

Zijn kleine gebedsboekskens zooals Santa Teresa zijn geschriften noemt zijn populaire inleidingen tot het mystieke leven en treffend erin is ook weer de groote nadruk die wordt gelegd op de geestelijke oefening de spanning van den wil het energieke karakter van de voorbereiding tot de bezonken vroomheid.

Santa Teresa en San Juan zijn niet alleen ervaringsmystici maar ook psychologen en theoretici der mystiek die evenals Juan de los Angeles door de aandachtige bestudeering van de menschenziel in haar verhouding tot de mystieke genaden welke   niet steeds geleidelijk   aan haar worden geopenbaard den 150 voortgang tot de eenheid met God in een systeem hebben gebracht.

259 Zij ging van den duisteren nacht der zinnen door de zuivering van alle neigingen en gedachten en de reiniging van den geest Colophon van een Spaanschen incunabel een uitgave van de Diaeta Salutis van Bonaventura.

De basis van deze pyramide is de Spaansche volksziel die religieus is in iedere levens  en cultuuruiting van de zestiende eeuw en door de kerk de overlevering het tooneel de schoone letteren en de beeldende kunsten was doordrongen van den geest van het Christendom.

Hij was een werker als Santa Teresa Luís de Granada Juan de Avila San Juan de la Cruz en andere Spaansche asceten en mystici en niet een bespiegelende natuur alleen die in beschouwende rust ver van het gewoel van het dagelijksche leven een meditatief bestaan leidde.

De derde die van den staat der genade waarin de ziel den vrede smaakt die alle verstand te boven gaat59 .

Aan de tuchtiging gaat vooraf de verandering van den wil door den eenvoud des harten de armoede van geest   vrijwil  2  Guía de Pecadores cap.

Is deze in den gloed van den adem Gods voltooid dan is de ziel divien naar wezen en werking geworden.

In den trant van deze door genoemde schrijvers gepopulariseerde Neoplatonische liefde  deugd  en schoonheidstheorieën zijn er in de zestiende eeuw allerlei moraliseerende en letterkundige geschriften in het licht gegeven.

De brieven van Cortés zijn in dit opzicht wel zeer belangrijk omdat zij ons ook den colonisator leeren kennen den man die landbouw handel en veeteelt organiseerde en bevorderde en die terwille van de bespoediging van het verkeer nieuwe zeewegen zocht of steden verlegde.

De mystiek van Santa Teresa en San Juan is   zoo zou men kunnen zeggen   klam van het zweet tengevolge van de innerlijke worsteling en den strijd met de menschen.

De Spaansche Mystiek die gegroeid is in een land dat politiek reeds het hoogtepunt van zijn macht had overschreden maatschappelijk in verval geraakte en cultureel een opgang begon die het tot zeer groote hoogte zou voeren is zoowel een zuivere weerspiegeling van alle vragen en moeilijkheden van de zestiende eeuw als een oplossing van de tegenstellingen in een hoogere eenheid.

Aldus ontwierp Hugo van Sint Victor   omstreeks 1140  ook den levensweg der innerlijke opstijging studie overdenking gebed inspanning van den wil en concentratie van de gedachten.

 Na het huwelijk van Johanna de dochter van de Katholieke Koningen met Philips den Schoonen waren de betrekkingen tusschen Spanje en de Nederlanden inniger geworden ook in cultureel opzicht zooals blijkt in de schoone kunsten waarin Nederlandsche invloeden kenbaar zijn.

Fray Diego verbergt zijn te Salamanca verkregen boekengeleerdheid niet hij was dan ook officieel theologisch raadgever van Philips II en dat zette een stempel op den mensch en den schrijver.

In dit vernieuwde leven wordt het verstand geleid door een nieuw beginsel de wil heeft zich veranderd in een leven in goddelijke liefde en wordt bestuurd door den heiligen Geest in wien hij leeft en het geheugen en de verbeeldingskracht werken zoals de verlangens in de bedoeling Gods.

In de schitterende samenleving van het hof van den Aragoneeschen Alfons V den Grootmoedigen las men enige vertaalde werken van Plato die uit het Latijn waren overgebracht in het Spaansch.

Spanje heeft ten gevolge van de politiek van Philips II voornamelijk de eenheid van geloof nog eeuwen bewaard en het is een lichtvaardig oordeel de inzinking van de welvaart en den achteruitgang van de wetenschappen te wijten aan dweepzieken gewetensdwang.

In Melchor Cano was nog de hoekige verstandelijkheid die grootendeels uit den geest van den tijd en de gevoerde polemieken kan worden verklaard.

Juan Evangelista jarenlang metgezel van San Juan de la Cruz vertelt dat hij San Juan nooit anders had zien lezen dan den Bijbel Augustinus en de Levens der heiligen.

Deze heeft San Juan voornamelijk beschreven in de toelichting van de verzen van het Hooglied waarin de Bruid zegt dat zij is nedergedaald in den wijnkelder van den geliefde waarna er een nieuwe werkelijkheid voor haar is ontstaan.

Luís de Granada zegt daarvan in het kort2  omdat er in den mensch twee belangrijke gebieden zijn die hervormd moeten worden het lichaam met zijn zinnen en zijn aandoeningen en de ziel met haar gewaarwordingen en vermogens3  moeten zij op de volgende wijze verbeterd worden en gericht worden naar het goede.

Valdés zegt dan Uit deze goddelijke vereeniging komt voort dat den mensch behaagt en mishaagt al wat den anderen die deze vereeniging gevoelen behaagt en mishaagt.

De vreugde in het bezit van man of vrouw is ook niet onvermengd zij is zelfs ijdel als men er niet geheel en al van doordrongen is tot het huwelijk geroepen te zijn meent San Juan en hij volgt daarbij op den voet de beschouwing van Paulus met dit citaat als gij een vrouw hebt laat het dan met zooveel vrijheid des harten zijn dat het is alsof gij haar niet hebt11 .

De ziel die nu door God verder omhoog zal worden gevoerd komt niet onmiddellijk na de moeilijkheden en dorheden van deze louterende afgeslotenheid van de wereld  gevoel verstand verbeelding  tot de eenheid met God in de liefde maar moet nog langen tijd geoefend worden in den staat der gevorderden.

De Bijbel duidt deze verrukking met allerlei namen aan slaap zwijgen vervoering verdeeling van ziel en geest in of buiten den geest zijn57 .

Zij bleef den beginselstrijd voeren de voor Spanje geopende wereld van niet Christenen verlevendigde het geloof de Spaansche kerk zag zich bij voortduring de taak van verkondigster en verdedigster toegewezen.

Dit is het derde deel van een in alphabetische volgorde geschreven reeks van overdenkingen waarvan het eerste een aanschouwelijke verklaring van de beteekenis van het lijden van den Zoon des Menschen is in den kleurigen trant van een letterkundig geschrift uit die dagen.

Als latinist is hij bekend geworden door zijn commentaren op Seneca Pomponius en Plinius als graecus stelde hij den Griekschen tekst van den Bijbel van Cisneros vast.

Isabella de Katholieke had toen zij vrede en orde in het land bracht en heilzame verordeningen afvaardigde voor de ontwikkeling van den handel en de industrie geen open oog gehad voor de belangen van den landbouw hetgeen blijkt uit de drukkende lasten die zij hem oplegde.

Luís de León heeft dit stille verborgen leven in de eenzaamheid het ontroerendste bezongen in zijn vers op het teruggetrokken bestaan van den wijze die door geen aardsche begeerten meer verontrust een sereen leven leidt in waarlijke innerlijke en uiterlijke vrijheid buiten ver van de menschen ver van naijver om eer of geld ver van het gedruisch van het maatschappelijke leven dat vol is van rauwe onedele klanken.

Dit laatste zegt tegenwoordig niet veel meer nu men het vulgus instabiele door de pers en de radio van den avond tot op den morgen tot extreme betuigingen kan bewegen zooals wij binnen en buiten onze grenzen hebben gezien.

Francisco de Osuna die in den tijd dat Nederlandsche boekdrukkers reeds menig werk van Spaansche hand afdrukten te dien einde naar de Zuidelijke Nederlanden kwam had reeds voordien van onze asceten en mystici kennis genomen.

Onder den indruk van de onmiskenbare invloeden van de Italiaansche Renaissance op de Spaansche beeldende kunsten en de schoone letteren hebben later enkelen de vraag gesteld of in Spanje deze Renaissance ook dieper had nagewerkt.

De geheele maatschappij de letteren en de theologie werden echter van de Platonische en Neoplatonische opvattingen en gevoelens doortrokken door het werk van den uitgeweken Portugeeschen Jood Leao Hebreu die in 1483 in Spanje was gekomen maar na de verbanning der Joden vandaar naar Italië was gegaan.

Twee Hebreeuwsche leerboeken   een ervan voor de jeugd in 1526 in het Castiliaansch   verschenen er van de hand van den tot het Christendom bekeerden Jood Alfonso de Zamora die ook aan den Bijbel van Alcalá een Hebreeuwsch woordenboek op het Oude Testament toevoegde.

Ik zou willen dat Hij mij bezocht in ziekte zooals hij mij in verzoeking heeft gebracht door gezondheid en kracht ik zou willen dat Hij mij in verzoeking liet komen door laster zooals Hij mij in verleiding heeft gebracht door den goeden naam dien ik zelfs bij mijn vijanden heb gehad.

Spanje is echter ook het vaderland van mannen als Bernardino de Mendoza en den hertog van Alba die gereed waren alles te offeren voor het ideaal dat Spanje tot een gesloten de wereldbeheerschende natie had gemaakt Dios Patria y Rey God Vaderland en Koning.

In de Confessiones  beschrijft Augustinus dezen opgang uit de aardsche en zinnelijke beperkingen over de zuivering van het geheugen en den wil tot God solus verus dominus den waren beschikker over ons leven de veritas de waarheid in welke ons leven zijn waarachtige vervulling krijgt als het daarmede verenigd wordt.

Nu is het duidelijk dat in den overgang van de gelijkvormigheid   die voornamelijk van ethisch karakter is   naar de mystieke vereeniging Juan de los Angeles evenals de andere Spaansche mystici het intreden van een bijzondere genade heeft erkend.

In deze omhelzing wordt de ziel veranderd naar den aard van den geliefde.

Het korte verhaal dat in de Middeleeuwen voornamelijk bewerking was geweest van in het bijzonder door de Mooren verschafte Oostersche stof werd in de zestiende eeuw aanvankelijk geschreven naar klassiek of Italiaansch model en zou tot de zeventiende eeuw moeten wachten aleer Spaansch temperament en Spaansche zeden er eenige oorspronkelijkheid aan zouden verleenen.

Eckehart wiens bespiegelingen en beschouwingen opgebouwd zijn uit gegevens ontleend aan de groote mystici en theologen van Paulus af over Augustinus tot Thomas van Aquino was in het bijzonder gericht naar den pseudo Areopagiet.

Zij hooren met het oor des harten ontwijfelbaar zeker de door God gesproken woorden en soms is de ontvankelijkheid van de ziel in den verworven vrede zoo groot dat het haar is alsof zij God en de wereld zou kunnen omvatten.

Hem trok de practische toepassing van de wetenschappen hij bestudeerde den aard en de gesteldheid van den mensch en ontwierp daarnaar een opvoedkunde (Bonilla San Martín).

In het dagboek van den Burger van Parijs uit het midden van de vijftiende eeuw hooren wij daar den weerklank van.

Het zal bovendien voor de mystici gemakkelijk zijn geweest hun bruidsmystiek in den vorm der pastorale weer te geven daar het herdersdicht als vertolking van de liefde een zoo algemeen bekend letterkundig genre was.

Behalve de reeds genoemden herinneren wij dan nog aan Juan de Avila wiens Audi filia naar Santa Teresa s getuigenis voor haar heel nuttig is geweest en volgens de verklaring van María de San Francisco gehoord bij het canonisatieproces las Santa Teresa gaarne in het Leven van Christus van Ludolf den Karthuizer.

Miguel Asín Palacios in zijn beroemd geworden boek over De Mohammedaansche leer der laatste dingen in de goddelijke Comedie81  Mohammedaansche bronnen in Dante s werk aangetoond in het bijzonder aangaande de beschrijving van de hel en den hemel van Ibn Arabi  1164 1240 .

 26  Men denke aan den tegenstand en de verdachtmaking waarvan de Jezuieten te lijden hadden in Spanje toen zij tot de wekelijksche communie opwekten in hun scholen een in de zestiende eeuw ergernis wekkende nieuwigheid.

De jonge Spaansche natie die uit het nieuwe inzicht in de hooge waarde van den mensch en het aardsche bestaan in al zijn volheid was voortgekomen trad het gebied der wetenschappen letteren en kunsten evenzeer als veroveraar binnen als de overzeesche gewesten.

De afwijking van den algemeen in den lande beleden godsdienst werd als een ergerlijke en staatsgevaarlijke overtreding beschouwd  haeresis gravissimum crimen de ketterij is een zeer ernstige misdaad.

    De tweede weg welke ons openstaat om na te gaan welke schrijvers op de Spaansche mystici kunnen hebben ingewerkt is onderzoeken welke werken van niet Spaansche mystici en asceten in Spanje uitgegeven waren of in omloop waren in de zestiende eeuw.

Hij acht den geheelen weg tot de vereeniging met God toegankelijk voor allen en hij spreekt niet van singuliere begenadiging die buiten het bereik van den wil en het begrip van de menschen zou vallen vanwege haar theogeen karakter46 .

Reeds in den aanhef van het boek begint de schrijver met een wijdsche verklaring van verstandelijke onafhankelijkheid en hij stelt deze verklaring in den levendigen eenigszins onstuimigen stijl dien hij in het geheele boek zal bewaren.

Valdés heeft sinds dien niet meer den Spaanschen bodem betreden maar is in Italië woonachtig gebleven alwaar hij nog eenigen tijd in onmiddellijken pauselijken dienst is geweest hetgeen een aanwijzing kan zijn voor de vaagheid van de tegen hem ingebrachte bedenkingen in Spanje.

De muziek de extatische kerkmuziek die de ziel is van de zestiende eeuwsche kathedralen overtogen van een mystisch waas vergoddelijking van het nederig menschelijke dat lijdt onder zijn geringheid en tijdelijkheid en ook de volksmuziek met haar kleurige vertolking van alle gevoelens van leed en vreugde toont ons de ziel van dien Spaanschen mensch wiens beeldtenis ons uit de schilder  en beeldhouwkunst zoo vertrouwd is.

Zij hebben de sporen van de geschriften der noordelijke mystici nagevorscht in de werken van de Spaansche mystici en asceten Laredo Osuna Luís de Granada San Ignacio San Juan Santa Teresa en Juan de los Angeles.

Grootsche stroef ernstige kerken en kloosters werden er gebouwd door mannen als Herrera tempels en woonsteden waarin met den diepsten ootmoed en de hardste zelftuchtiging een zich alles ontzeggende vroomheid en een alles opeischend geloof werd beleden het geloof van het allesbeheerschend gezag zooals dit in de rechte lijnen zwaren bouw en ontzaglijke verhoudingen van Herrera tot uiting kwam bijna hard en koud maar bovenmenschelijk grootsch.

Van haar andere geschriften Het boek der stichtingen Opvattingen over de liefde Gods Geestelijke Raadgevingen Verslagen Weg der volmaaktheid die haar werkzaamheden haar bijzondere ervaringen haar betrekkingen met geestelijken nonnen of anderen nader toelichten zijn voor de kennis van het leven en het karakter van Santa Teresa van groote beteekenis haar Brieven eenige honderden waarvan de eerste gericht is aan een van haar broeders don Lorenzo een waren zestiende eeuwschen Spanjaard een avontuurlijk conquistador toen  1561  gevestigd in Quito.

Het eenige wat tot nu toe kennelijk aan het daglicht is getreden zijn de innige betrekkingen waarin de drie godsdiensten vooral in het bloeitijdperk van Alfonso den Wijzen hebben gestaan waardoor de oorspronkelijke gemeenschappelijke bodem   de Bijbel   en de uiteenloopende belevingen en ervaringen van de hoogste geloofswaarheden in een nieuwe gemeenschap van godsdienstig bewustzijn volkskarakter maatschappelijke sfeer geestelijke beschaving en vereeniging van bloed belangen en gewoonten zijn samengekomen.

Crisógono zegt ten opzichte van de overeenkomst van Tauler en San Juan Ik betwijfel het niet deze Duitsche mysticus is de schrijver die den grootsten invloed op San Juan de la Cruz heeft gehad.

De broeder van dezen Alfons de Valdés Juan de Valdés wordt gewoonlijk beschouwd als een der bewerkers van de zoo al niet Protestantsche dan toch godsdienstig individualistische beweging in Spanje die tenslotte eindigde in de strenge vervolging van de kettersch geachte groep van Valladolid in de jaren 1558 1560.

por lo cual es harto de llorar la ignorancia de algunos que se cargan de extraordinarias penitencias y de otros muchos voluntarios ejercicios y piensan que les bastará eso y esotro para venir a la unión de la sabiduría divina y no es así si con diligencia ellos no procuran negar sus apetitos.

Wat den arbeid van de Spaansche kerk in dezen betreft denke men aan het feit dat reeds een halve eeuw na de ontdekking van Amerika er op het eiland Santo Domingo een universiteit werd gesticht  1538  en dertien jaar na dien had ook Mexico zijn universiteit.

De derde faze is die van den ootmoed van den drang de liefde door daden te uiten maar met geringschatting van de eigen verdiensten.