Ortega y Gasset Over waarden
In het schrijven van Ortega komt het vaak voor dat hij waarden als concept gebruikt. Dat is niet vreemd gezien dat hij in het algemeen veel over Spanje en de Spaanse cultuur schrijft.
Qua actualiteit in de ontwikkeling van AI is er een zekere link, zie boek onder. Hierbij eerst een bloemlezing uit het werk van Ortega.
Fragmenten over "waarden"
Welnu, één ding dat we aannemen met zijn materiële eigenschappen en ook met zijn waarden, is wat we een goed zouden moeten noemen als de waarden positief zijn, en een kwaad als ze negatief zijn.
Niet minder gebruikelijk is het gesprek over esthetische waarden, vitale waarden, politieke waarden, culturele waarden.
Waarden zijn geen dingen, het zijn geen realiteiten, maar de wereld van objecten, zelfs met uitsluiting van alle mystieke pseudo-werkelijkheid, bestaat niet alleen uit dingen.
Ons plezier ontstaat niet simpelweg nadat we de goedheid van de mens hebben opgemerkt; het is niet louter een opeenvolging, maar het plezier wordt eerder gepresenteerd, verbonden door een bewuste link met die goedheid, op dezelfde manier waarop de conclusie niet alleen de premissen volgt, maar erop gebaseerd is of eruit voortkomt.
Alleen dankzij een grote mentale inspanning waartoe slechts een paar briljante individuen in staat waren, begint de oude mensheid te vermoeden dat deze hele wereld van objecten en objectieve relaties misschien slechts een illusie is en gereduceerd is tot een emanatie van het subject.
En andersom bestaan er geen waarden behalve voor subjecten die over een inschattingsvermogen beschikken, net zoals gelijkheid en verschil alleen bestaan voor wezens die in staat zijn om te vergelijken.
Waarden zijn daarom geen geschenk dat onze subjectiviteit aan de dingen geeft, maar een vreemde subtiele cast van objectiviteiten die ons bewustzijn buiten zichzelf vindt als het bomen en mensen vindt.
Daarom wordt de waarde schoonheid, die strikt genomen de generieke naam is van talloze waarden, niet bepaald door het bestaan van het object ervan, zoals het geval is met morele of nutswaarden.
Met de definitie van Ehrenfels verkrijgen we, afgezien van de andere fouten van zijn theorie, geen enkel onderscheid tussen zijn en waarde tussen enig object en datzelfde object wanneer het, naast zijn werkelijke eigenschappen, nog een andere blijkt te hebben die we Waarde noemen.
Maar hier zien we dat diezelfde objecten, georganiseerd in een wereld op basis van wat ze zijn of niet, zonder hun positie en toestand daarin op te geven, georganiseerd zijn in een andere universele structuur waarvoor het niet doorslaggevend is of elk ding wel of niet is, maar eerder of het de moeite waard is of niet, of het meer waard is of minder waard.
Waarden vormen een eigenaardige lijn van onwerkelijke objecten die in echte objecten of dingen verblijven als sui generis-kwaliteiten.
Als, zoals Meinong in zijn oorspronkelijke theorie beweerde, de waarde van iets niets anders zou zijn dan het resultaat van het plezier dat het ons oplevert, zouden alleen bestaande objecten waardevol zijn.
Alleen om de eigen meditatie van de lezer over zo’n subtiele kwestie te vergemakkelijken, zal ik de grote klassen aangeven die, afhankelijk van hun onderwerp, de waarden Positieve en negatieve waarden vormen
Het is uiteraard vermeldenswaard dat de zogenaamde waardenfilosofie van Windelband Rickert Münsterberg weinig te maken heeft met de waardentheorie die ons nu bezighoudt.
Omdat het positieve feit is dat we op het moment dat we iets als goeds waarderen, de goedheid die door ons genotsgevoel op het object wordt geprojecteerd, niet zien, maar eerder andersom alsof het zich vanuit het object aan ons opdringt.
Omdat het waar is, is er maar één stap om de stelling om te keren: onze doelen zijn waarden, en daarom zijn waarden onze doelen.
En Troilus Welke waarde kan iets hebben als we het niet geven? Waarop Hector antwoordt met deze gevleugelde essentiële woorden. Nee, waarde hangt niet af van individuele liefde, het heeft zijn eigen waardering en waardigheid die er op zichzelf niet minder toe behoort dan in de waardering van de mens.
Welnu, op analoge wijze zullen we, wanneer we over het Goede spreken, alleen een specifieke vorm van waarde leren kennen zonder het soort waarde erachter te vermoeden.
Zo betekent de nobele stem in de huidskleur als nobele handeling, nobel karakter in de eerste plaats een bepaalde reële constitutie van enkele externe of interne bewegingen van een persoon of een bepaalde constante aanleg die de ziel van een individu werkelijk bezit.
Welnu, schatting of wetenschap van waarden zal ook een systeem van duidelijke en onveranderlijke waarheden zijn, van een soort dat lijkt op de wiskunde.
Toevoeging.
1. De "waardenfilosofie" van Windelband, Rickert en Münsterberg. Dit verwijst naar de Baden-school (Neo-Kantiaanse filosofie, eind 19e/begin 20e eeuw), met name:
- Wilhelm Windelband (1848–1915): Grondlegger van de waardenfilosofie als onderdeel van de Neo-Kantiaanse school. Hij maakte een onderscheid tussen Wertwissenschaft (wetenschap van de waarden) en Seinswissenschaft (wetenschap van het zijn).
- Heinrich Rickert (1863–1936): Verder ontwikkelde de idee dat waarden objectief zijn en een eigen domein vormen, los van de natuurwetenschappen. Hij introduceerde het begrip Wertbeziehung (waarde-relatie), waarbij waarden als transcendentale principes worden gezien.
- Hugo Münsterberg (1863–1916): Psycholoog en filosoof die waarden koppelde aan praktische toepassingen, zoals ethiek en esthetiek. Hij benadrukte de rol van waarden in menselijk handelen.
Kenmerken van deze school:
- Waarden worden gezien als objectief en universeel (los van individuele subjectiviteit).
- Waarden zijn transcendentale principes die de basis vormen voor ethiek, esthetiek en wetenschap.
- Invloedrijk in Duitsland en Oostenrijk in de late 19e en vroege 20e eeuw.
Ortega y Gasset ontwikkelt in zijn werk (bijv. De opstand van de massa’s en Wat is filosofie?) een subjectieve en historische benadering van waarden:
- Waarden zijn niet objectief of universeel, maar afhankelijk van de menselijke ervaring en geschiedenis.
- Waarden ontstaan in de levenswereld (Lebenswelt) van individuen en gemeenschappen.
- Hij bekritiseert de Neo-Kantiaanse waardenfilosofie omdat deze waarden abstract en los van de concrete menselijke ervaring behandelt.
- Voor Ortega zijn waarden dynamisch en contextafhankelijk: ze veranderen met de tijd en de cultuur.
Ortega y Gassets kritiek op Windelband, Rickert en Münsterberg. Ortega y Gasset wijst de waardenfilosofie van de Baden-school af omdat:
1. Te abstract en los van de werkelijkheid:
- De Neo-Kantianen behandelen waarden als transcendentale principes, terwijl Ortega waarden ziet als concrete en historische fenomenen.
- Voor hem zijn waarden geen losse ideeën, maar delen van de menselijke ervaring.
2. Te statisch en universalistisch:
- Rickert en Windelband zien waarden als objectief en universeel, terwijl Ortega benadrukt dat waarden afhankelijk zijn van de cultuur en geschiedenis.
- Voor Ortega zijn waarden geen vaste grootheden, maar veranderlijke en contextuele.
3. Te weinig aandacht voor de menselijke vrijheid:
- De Neo-Kantianen zien waarden als gegeven en onveranderlijk, terwijl Ortega de menselijke vrijheid en creativiteit benadrukt in het vormen van waarden.
Ortega y Gassets eigen waardentheorie. Ortega y Gasset ontwikkelt een fenomenologische en existentiële benadering van waarden:
- Waarden zijn geen objectieve grootheden, maar ervaringen van het leven (vivencias).
- Waarden ontstaan in de levenswereld (Lebenswelt) van individuen en gemeenschappen.
- Waarden zijn dynamisch en historisch: ze veranderen met de tijd en de cultuur.
- De mens is niet passief tegenover waarden, maar actief in het vormen en herinterpreteren ervan.
Samenvatting
| Aspect | Waardenfilosofie (Windelband, Rickert, Münsterberg) | Waardentheorie (Ortega y Gasset) |
|----------------------|-----------------------------------------------------|----------------------------------|
| Aard van waarden | Objectief, universeel, transcendentale principes | Subjectief, historisch, contextueel
| Bron van waarden | Transcendentale logica | Menselijke ervaring en levenswereld
| Methode | Neo-Kantiaanse filosofie | Fenomenologie en
| Critiek van Ortega | Te abstract, te statisch, te weinig aandacht voor
The Anomaly...
(De term "anomalie" verwijst hier naar de onverwachte en problematische kloof tussen technologische vooruitgang en ethische verantwoordelijkheid in AI-ontwikkeling.)
1. Kernprobleem: De onzichtbare kloof in AI-ethiek
AI-systemen beïnvloeden steeds meer keuzes, werk en vrijheden van mensen, maar er is een diepe, onbesproken kloof in hoe we deze systemen verantwoordelijk kunnen houden:
- Traceerbaarheid: Hoe kunnen we AI-systemen verantwoordelijk houden als hun beslissingen ondoorzichtig zijn?
- Democratische betrokkenheid: Hoe kunnen mensen zonder technische kennis invloed uitoefenen op technologie die hun leven raakt?
- Ethische nalatigheid: Waarom behandelen zoveel organisaties AI-ethiek als een bijzaak in plaats van een kernprincipe?
Nachmany stelt een praktisch, niet-technisch raamwerk voor om ethiek en governance in AI-ontwikkeling te integreren: het Holistic Traceability Model (HTM). Dit model is gebaseerd op:
- De EU-richtlijnen voor ethisch AI (Ethical Guidelines for Trustworthy AI).
- De EU AI Act (een regelgevend kader voor AI-systemen).
Doel van HTM:
Een stapsgewijze gids bieden voor het integreren van ethiek en governance in elke fase van AI-ontwikkeling – van idee tot implementatie.
3. Belangrijkste vragen die het boek beantwoordt
Het boek richt zich op beleidsmakers, executives, onderzoekers en burgers en beantwoordt cruciale vragen:
| Vraag | Antwoord (kernidee uit het boek) |
|-----------|--------------------------------------|
| Hoe creëren AI-ontwikkeling en regelgeving nieuwe uitdagingen? | AI brengt nieuwe ethische dilemma’s met zich mee, zoals bias, privacy en verantwoordelijkheid. Regelgeving (zoals de EU AI Act) probeert deze aan te pakken, maar is vaak te technisch of te laat. |
| Hoe bouw je vertrouwen op in AI-systemen? | Niet alleen transparantie is belangrijk, maar ook verantwoordelijkheid, betrokkenheid en ethische integriteit. HTM helpt organisaties om vertrouwen te creëren door ethiek in elke stap te verankeren. |
| Hoe integreer je ethiek in AI-governance? | Ethische beslissingen moeten niet alleen door technici worden genomen, maar ook door beleidsmakers, gebruikers en belanghebbenden. HTM biedt een praktisch raamwerk om ethiek in governance te integreren. |
| Hoe kunnen niet-technische mensen waarde toevoegen aan AI-ontwikkeling? | Mensen zonder technische achtergrond kunnen ethische kaders, gebruikerservaringen en maatschappelijke impact inbrengen. HTM maakt het mogelijk voor iedereen om een rol te spelen in ethische AI. |
4. Praktische tools en inzichten
Het boek biedt:
- Ethische diepgang: Analyse van real-world cases waar AI-ethiek misging (bijv. bias in algoritmes, schendingen van privacy).
- Tools voor implementatie: Het Holistic Traceability Model (HTM) als stappenplan voor organisaties.
- Meer dan 25 bonusmaterialen: Checklists, sjablonen en richtlijnen om ethiek in AI-ontwikkeling toe te passen.
5. Wie is Noya Nachmany?
- Achtergrond: 35 jaar ervaring in kunst, onderwijs en menselijke systemen.
- Focus: Het overbruggen van de kloof tussen snelle AI-innovatie en ethische regelgeving.
- Visie: AI moet menselijke waarden dienen, niet alleen efficiëntie.
- Levensstijl: Woont in Nederland, waar ze danst, lesgeeft en bruggen bouwt tussen technologie en menselijkheid.
Conclusie: Waarom dit boek belangrijk is. The Anomaly is een noodzakelijk boek voor iedereen die betrokken is bij AI-ontwikkeling, omdat het:
1. De ethische kloof in AI blootlegt en praktische oplossingen biedt.
2. Een mensgerichte benadering van AI-ethiek promoot, waarbij niet-technische stemmen even belangrijk zijn als technische expertise.
3. Het Holistic Traceability Model (HTM) introduceert als een praktisch raamwerk voor ethische AI-governance.
- Beleidsmakers: Om AI-regelgeving te begrijpen en toe te passen.
- Executives en managers: Om ethiek in AI-strategieën te integreren.
- Onderzoekers en ontwikkelaars: Om ethische overwegingen in hun werk te betrekken.
- Burgers en belanghebbenden: Om een stem te hebben in hoe AI hun leven beïnvloedt.
Laatste gedachte - Dit boek is een oproep tot actie: AI mag niet alleen een technisch project zijn, maar moet menselijke waarden centraal stellen. Het Holistic Traceability Model biedt een concreet pad om dat te bereiken.
https://www.amazon.co.uk/Anomaly-Human-Values-Ethical-Development-ebook/dp/B0GHYVYDGQ
Reacties